r 1 


mm^f 


Wf^ 


^ 


JlM 


k ^ 


ii^ 




1 


'■.V ^ .../ 


Ed^y-'^^ 


^_^' 


1 ., ^ 
















DYLANWAD CYMDEITHASOL 

CRISTIONOGAETH. 



TRAETHAWD BUDDUGOL YN EISTEDDFOD Y GOR- 
LLEWIN. YN EACINE, WIS., YN 1881. 



GAN Y PAECH. DAVID S. THOMAS. 



"Nid gwaeth y gwir er ei chwilio." — Diareb. 
" Pryn y gwir, ac na werth." — Solomon. 

"Ond y gras a'r gwirionedd a ddaeth trwy lesu Grist." — loan. 
"O herwydd paham, wrth eu ffrwythau yr adnabyddwch 
IJhwynt." — Jesu Orist. 



UTICA, N. Y. 

T. J. QRIFFITHS, ARGRAFFYDD, 131 GENESEE ST. 

1883. 






v^ 



^ '^.^ /JL 



I'R PARCH. H. O. ROWLANDS, A. M., 

AM HI WASANAETH CARBDIG I SICRHAU 1 MI DDHRBYNIAD PEL MYFYRIWR I 

BRIF ATHROFA MADISON, HAMILTON, N. Y., I DDERBYN ADDYSG 

BAROTOAWL i'r WEINIDOGAETH EFENGYLAIDD ; AC 

I BWYLLGOR EISTEDDFOD Y GORLLEWIN YN 1881, 

AM DDYCHWELYD Y TRAETHAWD I MI YN RHAD, i'r DYBBN IDDO GAEL MYNBD- 

lAD AT Y WERIN, YN HYTRACH NA GORWEDD YN BU COFFRAU, 

FEL Y MAS ARFER RHAI ; AC 

I HOLL GEFNOGWYR LLENYDDIAETH GYMREIG. 

A CHWENYCHANT CHWILIO AM Y GWIR, 

Y CYFLWYNIR 

T GWAITH HWN AT EU GWASANAETH AC I'W NAWDD, GAN BU 
HEWYLLYSIWR DA, YN OSTYNGEDIG, 

YR AWDWR. 



^ 






AT Y DARLLENYDD. 



Anwyl DdaelLtENTDD : 

Dymunaf i ti S3'lwi ar y pethau canlynol fel cyfarwyddyd i 
ddeall y Uyfr bychan hwn. 

Hakes y Tkaethatxt). — Yn y flwyddyn 1881, yr oedd yr awdwr 
yn byw yn St. Clair, Pa. , ac yn fugail ar eglwys y Bedyddwyr 
yno. Yn gjmar yn y liwyddyn bono cyhoeddodd "Pwyllgor 
Eisteddfod y Gorllewin" bysbysiad am eu Heisteddfod flynyddol, 
yr bon oedd i'w cbj^nal ar Nadolig y flwyddyn bono, yn Eacine, 
Wis. Syrtbiodd yr awdwr ar unwaitb mewn cariad si tbestyn y 
prif draetbawd— " Dylan wad Cymdeitbasol Cristionogaetb," a 
pbenderfynodd wneyd ei oren i gyfansoddi arno. Felly y bu. 
Gwnaetb ei oren ; casglodd ddefnyddiau o bob cyfeiriad posibl 
id do; defnyddiodd yr oil at ei waitb. Gorpbenodd ei draetbawd 
yn brydlawn, ac anfonodd ef i'r gystadieuaetb ; ac anrbydeddodd 
y beirniad ei gyfansoddiad a'r gair buddugol; ac fel canlyniad, 
anfonodd yr Ysgrifenydd Gobebol, Mr. T. D. Howells, y wobr, 
($20), i'r awdwr. Wedi i'r feirniadaetb ar y traetbodau ym- 
ddangos yn y Wasg, ac i'r awdwr ddarllen tystiolaetb a deisyfiad 
y beirniad partb y traetbawd buddugol, teimlai awydd am i gais 
Mr. Ellis gael ei sylweddoli. Felly yn mben rbyw wytb mis wedi 
cynaliad yr Eisteddfod anfonodd yr awdwr gais at y Pwyllgor 
am iddynt gyboeddi y traetbawd neu ei ddycbwelyd iddo ef ; a 
buont mor garedig a cbaniatau i'r awdwr ei bun i'w gyboeddi, a 
dycbwelasant ef yn rbad ac am ddim. 

Natub AC Amcan y Tbaethawd. — Nid y w yr awdwr yn boni 
fod y cyfansoddiad yn wreiddiol yn yr ystyr o greu. Ond bona 
ei fod, o ran cynllun a gweitbiad allan, yn wreiddiol. Aetb i'r 
cbwarelau i godi defnyddiau, cludodd bwynt adref, cabolodd 
hwynt yn briodol, a cbj^sylltodd bwynt a'u gilydd yn adeilad, 
goreu bytb y medrodd ei ddeall ei wneyd. Ni direodd ffeitbiau, 
eitbr casglodd lawer o ffeitbiau at eu gilydd, a cbysylltodd bwynt 
yn y fatb fodd fel ag i ddadblygu ffeitbiau pwysig eraill i bryd- 
fertbu a cbadarnbau yr adeiladwaitb. Dyfynwyd yn belaetb o 
weitbiau awduron ben a diweddar. Nid yw yr awdwr wedi gad- 
ael gosodiadau i ymddibynu ar ei farn ei bun yn unig; eitbr dyg- 
odd amrywiol bersonau o wabanol dybiau crefyddol i dystio ar y 
materion dan sylw, ac i ategu ei osodiadau. 

Amcan y traetbawd ydyw gosod allan yr byn sydd yn Gristionog- 
aeth mewn gwirionedd, rbagor yr byn a gymerir gan lawer yn ganid- 



IV AT Y DARLLENYDD. 

^aol ei hod ; a'r hyn y mae wedi wneyd, a'r hyn a wna bob amser 
i'r gymdeithas ddynol ar y ddaear — ei helfenau a'i dylanwad ar 
wahanol a holl gysylltiadau dynion a'u gilydd yn y byd sydd yr 
awi' hon. Dymnnir i'r darllenydd ddarllen yn ystja-iol, gan wa- 
haniaethu rliwng tybiau a fEeithiau, a rhwng haeriadau a phrof- 
ion. Earner farn gyjBawn. 

Ye Awdwe a'b Beieniad. — Dymunir hefyd ar y darllenydd 
gofio mai cj^fansoddiad Eisteddfodol ydyw hwn. Mae hyn yn cyf- 
rif am fod yr awdwr wedi ymgadw rhag myned mor bell ag y dy- 
munai gyda rbai materion. Nis gallasai newid y testyn, ac yr 
oedd yn rbaid iddo gyfyngu ei hun at y testyn, onide buasai aU- 
an or gystadleuaeth. Hefyd gorfu iddo ymgadw rbag ymhel- 
aethu gormod, gan y buasai hyny yn myned yn faicb rby drwm 
mewn cystadleuaeth. Mae yr awdwr yn Fedyddiwr a'r beirniad 
yn Fethodist. Maent yn ddyeithriaid i'w gilydd. Cyflawnodd yr 
awdwr ei waitli yn hollol wrtlio ei bun. Ni welodd Uygad nn 
dyn arall y traethawd o'r dydd y decbreuwyd ef hyd nes iddo 
fyned i'r gystadleuaeth ; ac ni wyddai neb ond y Parch, D. 
Rhoslyn Davies fod yr awdwr yn cystadlu o gwbl, ac ni wyddai 
ef na neb arall pwy oedd " Credadyn " hyd nes y torwyd y sel 
oddiar enw priodol yr awdwr wedi cyhoeddi " Credadyn " yn 
fuddugol. O ganlyniad, yr oedd yn anmhosibl i'r beirniad, pe 
yn ewyllysio, ddangos fEafr at yr awdwr iel person. A phe buas- 
ai yn gwybod pwy oedd "Credadj^n," nid oedd dim yn y person 
i'w gymell i wyro barn yn ei ffafr Mae yn briodol i'r darllenydd 
gael gwybod y pethau hyn., gan fod beirniaid yn cael eu cyhuddo 
weithiau o ddangos gormod o gj'feillgarwch personol yn nghyf- 
raniad y gwobrau. Yn awr, os ydyw cynal Eisteddfodau yn 
fuddiol, ac jm haeddu cefnogaeth y Cymry, dylid gosod pwys a 
gwerth mawr ar dj'^stiolaeth y beirniad. Ac nid yw y dyn nad 
yw y genedl yn meddu ymddiried yn ei farn yn gyfaddas i fod 
yn feirniad eisteddfodol. Dylai yr Eisteddfod gyfoethogi ein 
Uenyddiaeth, a dylai y werin fod yn barod i roesawu y cyfansodd- 
iad a gymeradwyir iddynt o lys yr Eisteddfod. Ac am hyny, ac 
i wneyd j^rawf teg o safle llys yr Eisteddfod yn mam ein cenedl, 
yr ymgymerwyd a'r anturiaeth o gario allan gyngor beirniad y 
traethodau yn Eisteddfod y Gorllewin, 1881. Yn awr cyflwynir 
i'r darllenydd y feirniadaeth fel yr argraffwyd hi yn y Wasg am 
Ghwefror 11, 1882. 



"Y FEIRNIADAETH. 



EISTEDDFOD Y GORLLEWIN, 1881. 

BEIBNIADAETH Y PAKCH. M. A. ELLIS,* A. M., AR T TEAETHAWD, 
"DYLANWAD CYJroElTHASOL CKISTIONOGAETH. " 

At Foneddigion y Cyfeisteddfod : — Daetla pedwar traethawd i'n 
Haw ar y testyn, " Dylanwad Cymdeitbasol Cristionogaeth," y 
rhai a arddelir gan y ffugenwau, Un yn ei Pbroffesu, Magedon, 
Blucher, a Credadyn. Ac ar amryw ystyriaetbau adlewyrchant 
oil yn dra ffafriol ar eu hawdwyr ac ar Eisteddfod y Gorllewin. 
Ni raid cywilyddio o'li dal yn gyfochrog a chynyrchion unrbyw 
Eisteddfod yn ystod yr ugain mlynedd diweddaf yn y T. U. 
Ond tra yn dyweyd byn mewn ystyr gyffredinol, eto golygwn 
fod ynddynt eu diffygion yn gystal a'u rbagoriaetbau mewn ys- 
tyr arall fwy neillduol. Canmolwn y Cyfeisteddfod am ei 
cbwaetb a'i farn yn newisiad y testyn bwn, a cbyngorwn ef i 
gyhoeddi y traetbawd bnddugol yn llyfr mor fuan ag y gallo. 
Mae ei angen ar yr oc-s Gymreig bon, a byddai yn golled fawr 
iddi fod bebddo. liyddai yn llyfr i'r amserau, yn gystal a tbal a 
cblod i Eisteddfod y Gorllewin am fod \n foddion i symbylu yr 
awdwr, pwy bynag ydyw, i'w gyfansoddi. Nid ydym yn cofio i 
ni ddarllen dim mewn cystadleuaetb erioed roddes fwy o fodd- 
lonrwydd i'n meddwl na'i traetbawd yr ydym yn awr yn cyfeirio 
ato. (Gadewir y sylwadau ar y traetbodau eraill, gan na pbertb- 
ynant i'r llyfr bwix.— D. S. T. ) "Credadyn:" i-yma un o'r 
traetbodau goreu a ddarllenasom erioed mewn cystadleuaeth. 
Egyr yr awdwr ei fater yn oleu a dwfn, treiddiol a gorcbestol. 
Treigla wabanol eiriau y testyn i'w gwreiddiau, gan ddwyn i'r 
golwg felly y rbedweliau yr a yr ystyr ar byd ddynt. Try- 
cbwala yr oil i'w helfenau cyfansoddol; a dengys yn eglur fel yr 
ymweitbia yr elfenau byny eiiwaith ar a thrwy gymdeitbas yn 
ei gwabanol bertbynasau. Y mae yr awdwr yn carlo y darllen- 
ydd gydag ef o'r decbreu i'r diwedd, gan cUlangos iddo Ddylan- 
wad Cymdeitbasol Cristionogaetb, nes ei s^nu a mawredd Dwyf- 
ol yn ymwneyd a dyn fel aelod cymdeitbas. Nid ydym wedi 
gweled dim eto yn y Gymraeg sydd yn ateb gwrtbddadleuon ac 
awgrymiadau dirmygus a cbableddus IngersoU ac eraill mor 
ysgubellog a gorcbfygol a'r traetbawd bwn. Y mae befyd yn 
rbagorol mewn orgraff, ieitbwedd, cystrawen, ac atalnodiant. Yr 
unig betb, dybygwn, a boenai yr awdwr ydoedd yr ebycbnod 
•• b." Syndod fod y petb bacb gwael bwn yn gorebfygu cawr o 
gyfansoddwr fel "Credadyn !" Yr ydym droion bellacb yn ein 
beirniadaetbau, wedi rboddi cyfarwyddiadau difetb tuag at 
iawn ddefuyddio yr "b." Nid ydym, gan byny, yn credu y 
byddai yn fuddiol ymbelaetbu ar byn yn awr, Sonia " Credad- 



VI Y FEIRNIADAETH. 



yn " mewn un man am " greadur meidrol !" A oes creadnr an- 
feidrol ? I ba beth ynte, y cysylltir "meidrol" a gwrthddrych 
nad yw, ac nas gall byth fod ond meidrol ? Priodol fyddai dy- 
weyd ac ysgrifenu bod meidrol am fod B6d Anfeidrol. Haner gair 
yn ddigon i gall fel "Credadjn." Galwn sylw ' • Credadyn " 
hefyd at y defnydd a wna o'r ddau arddodyn "trwy " ac " yn " 
yn yr|adnod bono, " Duw, wedi iddo lefaru lawer gwaith a llawer 
modd, gynt wrtb y tadau trwy y propbwydi, yn y dyddiau di- 
weddaf hyn a lefarodd wrtbym ni yn ei Fab." Edrycbed " Cred- 
adyn " i'r copi gwreiddiol a chenfydd mai yr un gair a gyfieithir 
yn "trwy" ac "yn." "Yn" ddylasai ddetnyddio o flaen y 
" propbwydi " fel o flaen y " Mab." Ac felly befyd y gwneir yn 
y oyfieitbiad Seisnig diwygiedig. Tybiodd y cyfieitbwyr Cym- 
reig fod ya angenrbeidiol gosod allan gyferbyniad rhagoriaetbol 
yn y cyfieitbiad; am byny, ysgrifeuasant "trwy y propbwydi," 
ond " yn ei Fab." Felly befyd "Credadyn" yn y traetbawd 
campus bwn. 

Yn awr, yr ydym, beb ddim petrusder, yn dyfarnu traetbawd 
" Credadyn " y goreu yn y gystadleuaetb bon. Y maent ell yn 
dda ; ond yn sicr, dyma y goreu. Haeddasai y wobr pe buasai 
yn ddau can' dolar. Ac fel yr awgrymasom yn barod, y carem 
yn fawr weled y gwaitb penigamp bwn wedi ei argraffu; gwnai 
lyfryn dros 200 o dudalenau deuddeg-plyg, Y mae yr oes mewn 
angen am dano; a cbredym y canmolir Eisteddfod y Gorllewin 
gan filoedd am acblysuro ei gyfansoddiad, ae anrbegu y cyboedd 
ag ef. Hyn ar air a cbydwybod, gan yr eiddocb yn wir, 

M. A. ELLIS." 

Felly, wele yr awgrymiad blaenorol o eiddo y beirniad wedi 
cael ei ddwyn i weitbrediad. Mae traetbawd ' ' Credadyn " yn 
awr yn llyfr yn'dy law. Gobeitbio y cyflawnir propbwydoliaetb y 
beirniad partb derbyniad y llyfr gan y cyboedd. 

Cywirwyd y gwallau orgraffyddolanodid gan y beirniad, Gyda 
hyn o eithriad, mae y gwaitb mewn print, fel yr oedd mewn ys- 
grifen yn y gystadleuaetb. Bwriadwyd ycbwanegu ato nodiad- 
au, ond barnwyd yn fwy priodol i'w anfon allan beb osod ato na 
thynu oddiwrtbo yr un frawddeg. 

Yn awr, gyda tbeimladau diolcbgar i r Pwyllgor am ddycbwel- 
yd y traetbawd i mi, yr wyt yn ymatal, gan adael y llyfr cyntaf- 
anedig bwn i wneyd ei oreu yn nertb gwirionedd i oleuo dy ben 
a cbysuro dy galon. Ac os bydd darllen y llyfr bwn yn foddion 
i gadarnbau rbyw un sigledig yn y ffydd, a lloni rbyw un pryd- 
erus ac ofnus partb dyfodol llwyddianus Cristionogaetb, gall y 
pwyllgor, y beirniad, a'r awdwr, gyd-lawenhau a'r darllenydd 
bwnw, a bod yn ddedwydd yn y weitbred o gyflwyno y rbodd 
lenyddol fecban bon i'r cyboedd. 

Yr eiddocb yn ostyngedig. yr awdwr, 

D. S. THOMAS. 

Shenandoah, Pa., Ghwefror 23, 1883. 



CYNWYSIAD. 



KHAN I.— Y SYLFAEN. 

Tu dal. 
Rhaglith 9 

PENNOD I. 
Eglnrhadaeth 11 

PENNOD n. 
Elfenau Dylanwad Cristionogaeth 19 

PENNOD in. 
Natnr Gymdeithasol Cristionogaeth 50 

PENNOD IV. 

Y Teuln Cristionogol 57 

RHAN II.— YR ADEILAD. 

Arweiniad 74 

PENNOD V. 
Cymdeithas yn y Gorphenol, a Chymdeitlaas yn y Presenol . 76 

DosBAN I. — Crefydd, Moesoldeb, a Gwybodaeth 76 

DosEAN n.— Gwladlywiaeth a Chynydd Gwladol 86 

DosEAN ni.— Cyd-genedlaetholdeb 102 

DosRAN rv. — Manteision y Gorphenol 105 

PENNOD VI. 
Crynhoad o Ffeithiau a'u Hawgrymiadan 110 

PENNOD Vn. 
Ail-ymweliad a Maes y Testyn 127 

Y Mynedol a'r Presenol 127 

Oaethwasiaeth a Christionogaeth 133 



viii cyNwrsiAD. 

Cyfnewidiadau Cymdeithasol 136 

Sandwich Islands 138 

Y Feejee Islands 139 

Fiji 140 

Madagascar 141 

Y Ehyw Fenywaidd, Cartref, a Chymdeithas 142 

Llwyddiant a Chynydd Gwladol 147 

Cyflwr Ewrop 147 

Prydain a'r Anglo-Saxons 149 

Ai Cristionogaeth sydd yn deilwng o'r Clod ? 155 

Gwyddoniaeth a Christionogaeth 162 

Y Dylanwadan Gwrthwynebol. — Paganiaeth Gyntefig 172 

Paganiaeth Bresenol 174 

China a Confucius 176 

Cymdeithas yn China 180 

Mahometaniaeth a Christionogaeth 183 

Pabyddiaeth a Phrotestaniaeth 186 

Hirhoedledd a Phrotestaniaeth 192 

Cynydd Cristionogaeth 194 

PENNOD Vm. 

Y modd y mae Dadblygu Dylanwad Cymdeithasol Cristion- 

ogaeth 202 



DYLANWAD CYMDEITHASOL 

CRISTIONOGAETH. 



RHAN I. — Y SYLFAEN. 
Rlmgliih, 

Nid yw ffurf geiriad testyn y traethawd 
liwii yn egluro, ar yr olwg gyntaf arno, pa un 
ai dylanwad Cristionogaetli fel cymdeithas, 
neu ddylanwad Cristionogaeth fel cyfundrefn 
grefyddol ar gymdeitlias, a olygir. Mae cym- 
deithasau lawer yn Gristionogol eu haelodau 
a'u hamcanion; ac y mae dylanwad mawr gan 
y grefydd Gristionogol ar gymdeithas. Ond 
gellir casglu oddiwrth natur pethau, mai dy- 
lanwad Cristionogaetli ar gymdeithas, yw y 
syniad y dymuna y pwyllgor i'r cystadleuwyr 
ymdrin ag ef yn benaf. Mae y testyn yn wir 
bwysig, a buddiol iawn yn ngwyneb cyflwr a 
tliuedd f eddylgar yr oes hon ; mae ynddo am- 
can i gael all an y gwirionedd ac i gy wiro nn 
o'r cyf eiliornadau mwyaf peryglus i gymdeith- 
as yn y dyddian presenol, parth cysylltiad 
2 



10 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

y grefydd Ddwyfol a chynydd moesoldeb, 
dysgeidiaeth, a gwareiddiad y cyfnod Cristion- 
ogol. Mae anwybodaeth o'r gorphenol yn 
rhwystr i ddeall gwerth y presenol ; ac y mae 
cam-ddeall Cristionogaetli yn arwain yr anys- 
tyriol i gam-farnu ei dylanwad ar, a'i gwasan- 
aetli i'r byd. Ymdrechir yn y traethawd hwn 
i gyfleu ffeithian hanesyddol, a barnau i3erson- 
an teilwng o gael eu credu gan bawb, ar gyf- 
rif eu cywirdeb, eu dysgeidiaeth, a'u profiad. 
Rhaid deall y pwnc cyn y gellir ymgymeryd 
a'i egluro yn iawn;.dyma sylfaen safadwy pob 
cyfansoddiad ag sydd yn werth ei ddarllen yn 
ystyriol. Ceisir deall geiriau ein testyn a'u 
cysylltiadau a'u gilydd, cyn dechreu adeiladu, 
a dymunwn i'n heglurhadaeth ar y testyn gael 
ei gymeryd yn faen prawf i brofi cysondeb 
ein hymdriniaetli a'r testyn. 



CRISTIONO GAETH. 1 1 

PENNOD I. 

EghirJiadaeth. 

" Cristionogaeth" ydyw prif air ein testyn ; 
ac y mae o bwys neillduol i ddeall beth y inae 
yn olygu. Gan y bydd penned arall yn ynidrin 
a'r gair hwn. bydd ycbydig nodiadau arno yn 
ddigonol yma. Crist yw gwraidd y gair hwn ; 
ac y mae ei wreiddyn yn gyfystyr a'r gair 
Cymreig, Eneiniog ; cyf eiria at yr hwn y myn- 
egwyd am dano gan brophwydi yr hen oruch- 
wyliaeth fel Gwaredwr Israel, y Messiah, ac a 
anfonwyd gan y Tad i'r byd yn nghyflawnder 
yr amser, yn athraw, yn esiampl, ac yn iawn 
dros bechod ; ac wedi gorphen ei waith person- 
ol ar y ddaear, a gymerwyd yn ol i'r nefoedd, 
yn eiriolwr ar ddeheulaw Duw yn y goruwch- 
leoedd. Cristionogaeth ydywjy grefydd ddwyi- 
ol yn yr hanfod a'r ffurf ag y dadblygwyd hi 
gan lesu Grist, ynddo a thrwyddo ei hun, ei 
apostolion, a'i Ysbryd ; yr holl egwyddorion 
parth y mewnol a'r allanol o'r dyn, y tymorol 
a'r tragywyddol o'r creadur a wnaed yn "enaid 
byw ;" y gwybodus a'r annealledig o'r byd 
ysbrydol ; y gweledig a'r anweladwy o Dduw 



12 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

-^y cyfan o'r cyflawnder golud gras a gwy- 
bodaeth a geir yn nysgeidiaeth y dyn Crist 
lesu, ac a gynwysir yn y Testament Newydd. 
Hyn, dim mwy a dim llai, yw Cristionogaeth. 
"Dylan wad" yw y gair nesaf ei bwysigrwydd' 
yn y testyn. Dylanwad Cristionogaeth. 

Dylanwad— '' Dy" a '^lanwad." Mae y 
rhagddawd "dy" yn dwyseiddio ystyr geiriau. 
Y mae llanwad yn deilliaw o Uanw neu lanw, 
a'r terfyniad ^^ad," yn dangos fod y llanw wedi 
neu yn cymeryd lie. Y mae dylanwad, felly, 
yn golygu yr effaith a ddeillia oddiwrth fod 
un peth yn cynwys rhyw beth arall, a bod 
bodolaeth hwnw ynddo yn achos o'r effaith a 
elwir yn ddylanwad y weithred o roi y naill 
yn y Hall. Y mae dylanwad yn gweithio yr 
hyn y mae ynddo, neu arno, iV ffordd ef ei 
hun — llanwad i'r graddau nes llywodraethu, i 
raddau, yr hyn a lanwyd — llanwad wedi ei 
ddwyseiddio, nes mynu ei ffordd ei hun. " Dy^ 
denoting force and iteration, and sometimes, 
continuance of action." — Spv/ri^ell. 

Cyiieitha Spurrell "dylanwad" o'r gair "in- 
fluence." A chyfieitha Caerfallwcli " influence" 
yn dylanwad, cyffrawd, effeithiad, effeithiol- 
aetb ; ac mewn ystyr f erf ol, dylenwi, gogwyddo ^ 
tueddu, ac effeithio. Rbydd Webster yr eg- 
lurhad canlynol : 



CRISTIONOGAETH. 13 

" Influence, in general, the bringing about of 
an effect, physical or moral, hy a gradual, un- 
observed, and easy process ; controlling power 
quietly o'r efficaciously exerted ; ability to move 
or effect ; tendency to produce a change or 
effect ; agency, force, or tendency of any kind, 
whether physical on matter, or rational on 
the intellect, emotional on the feeling, hyper- 
physical, as of the stars, supernatural, as of Grod 
or the Divine Spirit." — Wnah. Diet 

Y mae ^^ Influence!'' yn dod o ddau air Lladin, 
" in" a " flux," rhediad i f ewn. Yr un gwraidd 
sydd i'r gair afon yn Lladin. Y darlun, felly, 
a gyfleir gan influence^ y^yw fod rhyw beth 
yn llifo neu wedi llifo i mewn i beth arall nes 
ei lenwi a chymeryd meddiant llywodraethol 
arno. Dyna feddwl y gair dylanwad hefyd o 
ran ei ffurfiad. Felly wrth ddylanwad 
Cristionogaeth rhaid i ni ddeall yr effaith a 
gynyrchodd neu a gynyrcha pa le bynag y bu, 
neu y daw i gysylltiad a dyn. Y mae yr eg- 
lurhadaeth yma ar y gair dylanwad yn naturiol 
ynarwain ymeddwl hyddysg yn y Beibl at 
ddarluniad y prophwyd Ezeciel o Gristionog- 
aeth, jDan y mae yn son am y dwfr yn dod all- 
an odditan riniog y ty, yn disgyn o du deheu 
i'r allor, yn ffrwd gynyddol, yn myned yn fwy 



14 DFLA^NWAD CFMDEITHASOL 

fwy o hyd wrth f yned yn mlaen, ac " yn codi 
yn ddyfroedd nofiadwy," yn afon na ellid 
myned drwyddi ; " yn peri tyfiant coedydd ar ei 
glanau, a bywyd ac iechyd pa le by nag yr 
oedd yn llifo." (Pen. 47: 1, &c.) 

Hefyd yr addewid drwy y prophwyd Zech- 
ariah (14: 8), am y "dyfroedd bywiol yn 
dod allan o Jerusalem." Ac hefyd am eiriau 
gweledigaeth loan : " Ac ef e a ddangosodd i 
mi afon bur o ddwfr y bywyd, dysglaer f el y 
grisial, yn dyfod allan o orseddfainc Duw a'r 
Oen." (Dat. 22. 1.) 

Cristionogaeth yw yr afon yna, yn tarddu o 
ffynonell ddwyfol, yn llifo allan drwy y byd 
dynol, i blith pob Ilwyth a pliobl, yn llanw y 
ddaear a'i dylanwad iachus a bywiol. Effaith 
dylifiad yr afon ddwyfol bon yw yr hyn a 
feddylir wrth ddylanwad Cristionogaeth. 
Effaith achosedig gan yr efengyl. 

" Cymdeithasol" yw y gair nesaf, a'r unig air 
sydd heb ei egluro yn ein testyn. Neillduoli y 
gair dylanwad y mae y gair hwn. Gwneir ef i 
fyny o ddau air ; "cym," gyda, a " teithio ;'' gol- 
yga nifer anmhenodol yn teithio gyda eu gil- 
ydd, yn cyd-deithio yr un ffordd. Ond a gadael 
y ffigyr allan, a chymeryd gair arall cyfystyr i 
fewn, cydweithredu yw ei feddwl. Y mae ael- 



CKISTIONOGAETH. 15 

odau o'r un gymdeithas yn proffesu eu bod o 
ran y meddwl, y teimlad, neu yr amcan, yn 
myned yn mlaen ar liyd yr un Uwybr. Y mae, 
felly, yn y gair hwn gyfeiriad at gysylltiad 
neu gysylltiadau personau a'u gilydd. Cyf- 
ieithir y gair " Cymdeithasol" o'r gair " Social" 
yn Saesneg. Deillia "social," o socius— cydym- 
aith. O ganlyniad awgryma duedd neu gym- 
wysder i ymuno, neu uniad rhwng personau. 
Gan hyny, gwelir mai y drychfeddwl yn y 
gair cymdeithasol yw, y cysylltiad a fodola 
rhwng gwrthddrychau a'u gilydd. Mae gan 
y Saeson eu sooiology^ yn deillio o socius — cyd- 
ymaith; ac o '^socio^^^ uno neu gysylltu, a 
^%gos^^'' ymadrodd neu draethiad. Felly y 
mae y gair Cymdeithasol, o ran ei darddiad, ei 
ffurfiad, a'i ystyr gyf yngol a mwyaf priodol, yn 
arwyddo athroniaeth cysylltiadau dynol, ac 
yn cynwys pob peth a berthyn i ddyn fel per- 
son yn ymwneyd a dyn aralL Eglur yw gan 
hyny, fod Dylanwad Cymdeithasol Cristionog- 
aeth yn golygu ei dylanwad ar ddynion yn eu 
cysylltiadau a'u symudiadau meddyliol, dym- 
uniadol, a chorphorol yn y byd. Nid yn unig 
y mae dynion yn greaduriaid cymdeithasol eu 
natur, ond hefyd y mae eu cyflwr yn y byd 
yn eu gorf odi i fod yn gymdeithasol yn weith- 



16 DYLAN WAD CrMDEITflASOL 

redol. Y mae Guizotyn ei ^'History of Civil- 
ization," yn dyweyd, '^Cyindeithas, yn ei hystyr 
helaethaf a mwyaf syml, yw y berthynas 
sydd yn uno dyn wrth ddyn." Cyfrol 4, 
tu dal. 104. 

Rhydd awdwr diweddar yr eglurhadaeth 
yma: " Christian Sociology may, therefore, be 
defined as the science of Christian society, or 
as the science of that society which is con. 
trolled by Christian principles." 

Diamheu yn awr fod meddwl y testyn 
yn ddigon eglur ; y pwnc yn eithaf amlwg, fel 
nad oes eisiau ychwanegu, ond yn unig dy weyd 
mai ein hymholiad yw, Beth yw yr effaith a 
garia y grefydd Gristionogol ar ddynion yn en 
gwahanol gysylltiadau a'u giiydd yn y byd 
presenol — y modd y tuedda y grefydd 
GristioDogol y naill ddyn i ymddwyn tuag at 
y Hall ; a'r hyn y mae wedi wneyd eisioes yn y 
byd, a'r hyn a wna yn y dyfodol, pa le by nag 
y bydd — y canlyniad o'r Emmanuel — o ym- 
gnawdoliad y Gair tragywyddol, mor bell ag y 
mae a fyno dynoliaeth a dynoliaeth ar y ddae- 
ar. Bod dylanwad ^an Gristionogaeth, sydd 
eglur, bod y dylanwad hwnw yn effeithiol 
iawn, sydd anwadadwy i'r deallgar a'r ystyr- 
iol, a bod y dylanwad hwn yn llesol a ben- 



CKISTIONOGAETH. 17 

dithiol, sydd wirionedd a ymdrechir ei ddang- 
os yn y traethawd liwn. JSTid amddiffyn dwyf- 
oldeb yr Ysgrythyrau a Christionogaeth y w 
amcan y gwaitli hwn, ond nis gellir llai nag 
ymholi a ydyw y brawddegau canlynol o 
eiddo Col. R. Ingersoll yn wirionedd : '^Afraid 
yw chwilio i'r achosion a arweiniasant gy nifer 

bobl i gredu yn ysbrydoliaeth yr Ysgrythyr- 
au. I'm meddwl i, yr oeddynt yn llawer a 
chyfeiliornus ; ac y mae y cyfeiliornad, mewn 
myi'dd o ffyrdd, wedi rhwystro gwareiddiad 
dyn. Y mae y Beibl wedi bod yn dwr ac am- 
ddiffynfa i bob trosedd braidd." Y mae Mr. 
Ingersoll yn cyhuddo Duw o ddysgu aml- 
wericiaeth, caethwasiaeth, llofruddiaeth " a'r 
trechaf treisied" mewn rhyf el, i Iwyr ddyf etha 
y gwan. Bod y pethau atgas yna mewn ar- 
feriad i raddau yn mhlitli y genedl luddewig 
sydd wirionedd; ond nid y Datguddiad Dwyf- 

01 ddysgodd y pethan byn iddynt. Mae hyn 
yn eglur, yn ol cyfaddefiad Mr. Ingersoll ei 
hunan, waeth dy wed, " Y mae y cenedloedd a 
arferant y pethau hyn heddyw yn cael eu 
hystyried yn anwariaid." Ac yn mhellach 
cydnabydda Mr. Ingersoll, fed y cenedloedd 
eilunaddolgar, y rhai na ^Yydde^lt ddim am 
" Ddatguddiad Dwyfol," yn arferyd y pethau 



18 DYLAN WAD CYMDEITHASOL 

hyn yn amser Moses a'r prophwydi. Felly, 
nid dylanwad y grefydd ddwyfol gynyrcliodd 
y rhai hyn, er eu bod, drwy hir amynedd 
Duw, a'i anchwiliadwy ddoethineb, wedi cael 
eu caniatau dros amser, ac ar wahaDol am- 
gylchiadau, i'r genedl luddewig. Eithr nid 
cyiiyrch meddwl a dymuniad calon yw goddef- 
iadau person. Gan fod y pethau yma yn 
gyffredin yn mhlith anwariaid anwybodns o 
Ddatguddiad Dwyfol, on id naturiol yw i ni 
briodoli eu bodolaeth i ddylanwad gallu a 
tbuedd o'r un natur a bwy eu hunain, yn hyt- 
racli nag i Fod o natur hollol wahanol iddynt ? 
Onid oes deddf yn natur, fod pob peth yn cen- 
edlu ei ryw ? Os yw y ddeddf hon yn gy wir, 
rhaid fod Duw yn ddrwg cyn y gallai gyn- 
yrcliu drwg. Ond Duw da yw Duw Cristion- 
ogaeth, ac y mae yn rhaid i ni gymeryd Crist- 
ionogaeth yr hyn yw, a'i Duw ei hunan gyda 
hi, ac nid un Duw o nodwedd wahanol ; felly 
nis gall fod yn dad i weithredoedd anghyf- 
iawn a drwg. Ac y mae awdwr Cristionog- 
aeth wedi rhoddi rheoi wrth yr hon y dylid 
barnu pob peth, a rheol gyiiawn ydyw; " Wrth 
eu ffrwythau yr adnabyddwch hwynt." Y 
mae y rheol hon i gael ei defnyddio genym 
wrth farnu Cristionogaeth. 



CBISTIONOGAETH. 19 

PENNOD II. 

Elfenaii Dylanwad Cristionogaeih. 

Yr ydys yn deall pa ddylanwad a gynyrcha 
gwahanol ddefnyddiau ar bethau, drwy gael 
allan natur y pethau, a'r elfenau a gynwysir 
yn y defnyddiau eu hunain. Hyn ydyw safon 
cyf arwyddyd y fferyllydd, y Uiwiwr, a'r medd- 
yg, wrth gymysgu elfenau, darpariadau Uiw- 
iol, a chyfferi i amcanion penodol. A diam- 
lieu fod y Fferyllwr mawr, y Lliwiwr Dwyfol, 
a'r Meddyg anffaeledig, wedi gweithredu yn 
ol y rbeol lion wrth. roddi Cristionogaetli i'r 
byd : cynwysa yr elfenau angenrheidiol, sicr 
i gyrhaedd yr amcan, i gynyrcliu yr effaith, ac 
i gario y dylanwad bwriadedig ar ddynoliaeth. 
Mae llawer wedi ceisio cyfrif am ddechreuad 
Cristionogaetli, heb ganiatau cywirdeb yr han- 
es a geir yn y Testament Newydd. Ond y 
mae pob ymdrech anffyddol hyd yn hyd wedi 
methu boddloni y deall dynol, darbwyllo ew- 
yllys y myfyrgar, ac argyhoeddi rheswm y di- 
ragfarn ; cydnabydda hyd yn nod wadwyr 
yr Ysgrythyrau, nas gellir yn hawdd a cby- 
son a hanes gyfrif am ddechreuad a dylanwad 



20 DYLAN WAD CYMDEITHASOL 

Cristionogaetli heb gredu, i raddau, yr Efeng- 
ylau, 

Mae Uawer afon a'i dechreuad yn guddied- 
ig ; ffrydia o'r mynydd neu o'r graig, daw all- 
an yn ei nerth i olwg dyn, ar ol llifo yn dan- 
ddaearol am bellder maith drwy ffordd anliys- 
bys. Ond y mae y fferyllydd yn medru profi 
ei bod o'r mor, a deall natur y rhedweliau y 
treiglodd drwyddynt, drwy ddadansoddi ffrwd 
yr afon i gael allan yr elfenau a'i cyfansodda ; 
ac y mae yn alluog i brophwydo pa fath ddy- 
lanwad a garia ar y tir a'r wlad y rhed drwy- 
ddynt. Mae cyflawnder a pharhad yr afonyn 
profi ei bod a'i ffynonell yn y mor, er nas gall 
deall a rheswm dyn ddilyn ei llwybrau yn ol 
i'w dechreuad. Felly yr afon fawr Gristionog- 
ol ; gwelir hi yn dod allan o fynydd Duw, o 
Graig yr Oesoedd, Crist ; Emmanuel yw ym- 
ddangosiad cyntaf yr afon i ddyn ; y cuddied- 
ig yn dod yn weledig. Mae cyilawnder didrai 
yr afon hon yn profi ei dyfodiad o'r mor Dwyf- 
ol ; ac y mae yr athronydd crefyddol, wrth 
ddadansoddi y ffrwd, yn cael allan yr elfenau 
a gyfansoddant yr afon, a'r dylanwad tebygol 
a effeithia ar y byd. Er na ellir egluro ei 
threigle o'r dechreuad yn ol i'w ffynonell, ac 
amgyffied y dirgelwch o'i dyfodiad allan yn 



CRISTIONOGA.ETH. ' 21 

BetMehem, eto, y mae ei helfenau yn profi ei 
bod o'r mor Dwyfol, a natur y rhedweliau y 
daeth drwyddynt. Ac ar ol i ni gael allan yr 
elfenau liyn, bydd yn hawdd i ni farnu yn 
lied gywir, y dylanwad a garia yn y byd ar ei 
thaith yn mhlitli y cenedloedd. 

Y mae Cristionogaetli yn f wy na dim a fu 
yn y byd o'i blaen ; mae byn yn eglur yn ei 
dylanwad gorcbfygol. Wrtb sylwi ar elfenan 
dylanwad cymdeithasol Cristionogaetb, ni raid 
i ni sylwi ar bob elf en a berthyn i grefydd 
Crist, ond yn nnig yr elfenau a effeithiant ar 
gysylltiadau dynion a'u gilydd — yr egwydd- 
orlon cymdeithasol eu tuedd. Mae Cristion- 
ogaeth yn grefydd, ac fel pob crefydd arall, 
medda wrtbddrych i'w addoli — Duw. Dyma 
yr elfen wreiddiolaf, yr elfen hanfodol i gref- 
ydd. Mae Duw Cristionogaetli yn waban- 
ol i boll dduwiau cenedloedd paganaidd y byd 
a'r oesau. Duwiau cyfyngedig eu presenol- 
deb, eu gallu, a'u gwybodaeth, oeddent hwy ; 
amrywiol eu natur, eu cymeriad, a'u cbwaeth. 
Ond am Dduw Cristionogaetb, Daw anfeidrol, 
bolbbresenol, a holl-wybodol yw efe ; sefydl- 
og, a pherffaith, pur a chyfiawn, a dywedir 
ganddo : " Byddwcb sanctaidd, canys sanct- 
aidd ydwyf ^.'^ Nid gwiw ceisio gwthio 



22 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

Duw gwahanol i hwn ar Gristionogaeth ; ni 
pherthyn iddi. 

Mae yn Nghristionogaeth hefyd Dduw 
mewn cnawd ; Duwdod mewn undeb a dynol- 
iaeth ; cynrychiolydd dynol ar yr orsedd 
Ddwyfol. Mae hefyd faddeuant rhad am 
bechod ar gyfrif iawn anf eidrol, ac aberth gor- 
phenol ar gyfer yr holl fyd, yn y grefydd Grist- 
ionogol ; mae ynddi fodd i dawelu cydwybod 
dyn euog. 

Mae hefyd Ysbryd Dw)rfol i ymwneyd ag 
ysbryd dyn, yn allu mewnol yn y Cristion. 
Ac y mae etifeddiaeth anllygredig, a dihalog- 
edig a diddiflanedig, yn nghadw yn y nefoedd, 
i'r Cristion ar ol marw yma, yn gymelliad 
id do i fyw yn dduwiol yn y byd sydd yr awr 
hon. Mae y pethau hyn yn elfenau pwysig 
iawn yn nylanwad cymdeithasol Cristionog- 
aeth. Ond wrth ddadansoddi y dylanwad yn 
fanylach, cawn yr elfenau canlynol : 

Cariad. Y brif elfen o egwyddor yn 
Nghristionogaeth yw cariad : " Duw, cariad 
yw." Teimlad o anwyldeb yw cariad. Mae 
cariad yn egwyddor sylfaenol yn hanfod Crist- 
ionogaeth. Cariad yw ei ffynonell ; trwy gar- 
iad y dadblygwyd hi, " Felly y carodd Duw 
y byd fel y rhoddodd ei unig-anedig Fab," 



CBISTIONOGAETH. 23 

" Yn hyn yr eglurwyd cariad Duw." I'r dyben 

ddangos a phrofi fod cariad yn elf en fawr a 
pliwysig yn y grefydd Gristionogol, sylwn ar 
ddysgeidiaetli yr Athraw Mawr. Gofynwyd 
i lesu, pa un yw y gorchymyn mawr yn y gyf- 
raitli ? Hyny yw, beth y w y brif elf en gref- 
yddol, yn ol barn lesu. Ei atebiad parod 
oedd : " Ceri yr Arglwydd dy Dduw a'tb LloU 
galon, ac a'tli holl feddwl, ac a'th holl enaid." 
" Hwn yw y cyntaf, a'r gorchymyn mawr. AV 
ail sydd gyffelyb iddo ; car dy gymydog fel ti 
dy hun. Ar y ddau orchymyn hyn y mae yr 
holl gyfraith a'r prophwydi yn sefyll." Mat. 
22: £^6— 41. 

Mae Crist, yn nameg y dyn a syrthiodd yn 
mhlith lladron ar y ffordd i Jericho, wedi eg- 
luro y gair cymydog — dyn mewn angen, Mae 
Crist yn golygu i'w atebiad i'r cyfreithiwr 
parth y gorchymyn mawr, fod yn atebiad 
cy wir a pharhaol ; waeth cawn yr un elfen, 
cariad, yn cael ei mawrhau ganddo yn neilldu- 

01 yn efengyl loan a'r Epistolau. "Gorchym- 
yn newydd yr wyf yn ei roddi i chwi, ar i 
chwi garu eich gilydd. Wrth hyn y gwybydd 
pawb mai dysgyblion i mi ydych, os bydd 
genych gariad at eich gilydd." loan 13: 
34—36. 



24 DYLANWAD CrMDEITHASOL 

" Dyma ij ngorchymyn i, ar i chwi garu 
eich gilydd, f el y cerais i chwi." loan 15. 12, 

" Na fyddwch yn nyled neb o ddim ond o 
garu bawb eich gilydd : canys yr hwn sydd 
yn caru arall a gyflawnodd y gyfraith." Rhuf. 
13:8. 

Deng3^s yr Apostol fod cariad yn tueddu i 
lesoli bob amser ; ac os bydd dyn yn caru, na 
throsedda un o'r gorchymynion perthynol i 
gymdeithas, neu sydd yn dal cysylltiad rhwng 
dyn a dyn. " Canys cariad ni wna ddrwg i'w 
gymydog : am hyny cyflawnder y gyfraith yw 
cariad." Rhuf. 13 : 10. Wrth adfeddwl ar y dy- 
wediadau hyn o eiddo Crist a'r apostol Paul, 
gwelir yn eglur fod cariad at Dduw a dyn — 
cariad cyflawn yn y galon, yr enaid a'r medd- 
wl, cariad yn yr oil o'r dyn, yn brif elf en, ac 
yn elfen lywodraethol yn y grefydd Grristion- 
ogol. 

Fel yr oedd Napoleon I. yn ymddyddan a'i 
swyddogion milwrol un diwrnod, cydnabydd- 
ai ragoriaeth Cristionogaeth fel terynas ar 
eiddo pob teyrnas arall. Dywedai : 

"Darfu i Alexander, Caesar, Charlemagne, a 
minau, sefydlu ymerodraethau mawrion ; ond 
ar beth yr oedd creadigion ein hathrylith yn 
ymddibynu ? Ar allu, nerth. lesu yn unig 



CRISTIONOaAETH. 25 

sydd wedi sefydlu ymerodraetli ar gariad, ac 
liyd yn nod y dydd liwii, y mae miliynau yn 
barod i farw drosto." 

CymwyDasgarwch. Nid yn uoig y mae 
car i ad yn yr efengyl, ond hefyd y mae cariad 
yn elf en weithredol — trugarog i'r angenus, 
hyd yn nod i'r annheiiwng. 

Mae hyn yn dod i'r golwg yn y pethau a 
ddysgir gan Gristionogaetli i'w deiliaid weddio 
am dynynt : ''A madden i ni ein dyledion, 
fel y maddeuwn ninau i'n dyledwyr ; ac nac 
arwain ni i brofedigaeth, eithrgwared ni rhag 
drwg," Mat. 6 : L2, 13. 

Y mae y grefydd ag sydd yn dysgu ei 
phrofieswyr i weddio fel yna o flaen Dnw 
holl-wybodol a holl-ddigonol, i'w hateb yn ol 
eu dymnniad, yn rhwym o gario dylanwad da 
ar y byd er lies cymdeithas. Mor fynycli y 
trosedda dynion yn erbyn eu gilydd — y fath 
dywallt gwaed sydd wedi cymeryd lie er 
mwyn dial ! O ddiifyg ysbryd maddeugar 
yn y galoD, difrodwyd gwledydd, dymchwel- 
wyd teyrnasoedd, a difawyd k min y cleddyf 
dyrfaoedd dirif o'r teulu dynol. 

Mae yr elf en faddeugar yn cael lie pwysig 
yn y grefydd Gristionogol. Dysg ddyn i ym- 
ddwyn at ei droseddwr fel y dysgwylia ef i 
3 



26 DYLAN WAD COIDEITHASOL 

Dduw ymddwyn tuag ato yntau fel trosedd- 
wr. Y mae maddeuant Cristionogol wedi 
claddu llawer ymrafael yn medd ebargofiant ; 
*' Nac ymddielwch, rai anwyl." " Tyner ym- 
aith oddiwrthych bob chwerwedd, a Hid, a 
dig, a llefain, a chabledd, gyda pliob drygioni. 
A byddwch gymwynasgar i'ch gilydd, yn 
dosturiol, yn madden i'ch giJydd, megys y 
maddenodd Diiw er mwyn Crist i chwithan." 
Felly jn ngwyneb y ddysgeidiaeth hon, nid 
teg awgrymu, wrtli weled rhai person an dig- 
ofns, ac eglwysi ymrafaelgar, fod y grefydd 
Grristionogol yn effeithio i wneyd dynion yn 
ddialgar a chynenus. Diffyg Cristionogaeth 
yn y galon yw yr achos fod dyn yn methu 
madden, fod dyn yn ymrysongar. 

Mae cariad Cristionogaetli yn un haelion- 
us ; yn gyfranyddol : " Eithr yr hwn sydd 
ganddo dda y byd hwn, ac a welo ei frawd 
mewn eisian, ac a gauo ei dosturi oddiwrtho, 
pa f odd y mae cariad Duw yn aros ynddo ef ? 
Fy mhlant by chain, na charwn ar air, nac ar 
dafod yn unig, eithr mewn gweithred a gwir- 
ionedd." 1 loan 3 : 17, 18. 

Yr oedd hen grefydd yr Aipht yn peri i'r 
Aiphtiaid fod yn ddiolchgar, parchus a char- 
iadus i'w gilydd, yn enwedig iV breninoedd ; 



CRISTIONOaAETH. 27 

ond ymdodda caredigrwydd yr Aiphtiaid yn 
ddim o dan ddylanwad caredigrwydd Grist- 
ionogion. 

(xwirionedd sydd elfen arall alluog iawn 
yn y grefydd Gristionogol. Ni wyddai Pilat 
beth oedd gwirionedd, er fod corphoriad o'r 
gwirionedd yn ei ymyl. " Myfi," ebe lesu, 
" yw y gwirionedd." Mae gwirionedd yu brif 
beth dysgeidiaeth, yn graig doethineb, ac yn 
sylfaen gwybodaeth. Mae yn elfen barhaol 
ac anghyfnewidiol ; yn elfen werthfawr a 
gorchfygol, ac yn un o hynodion elfen awl 
Cristionogaeth. " Y gwirionedd a'cli rhydd- 
ha chwi" oddiwrth bod cyfeiliornad. Bu 
enwogion yn y byd cyn Crist ; bu athronwyr 
dysgedig yn chwilio yn awyddus iawn am 
wirionedd yn mhob man y gallent, ond ni 
chawsant ond megys cipdrem ar ei fawrhydi. 
Chwiliodd Justin Merthyr am wirionedd, 
mewn amrywiol gyfundrefnau ; ac wedi metliu 
cael gafael arno yu un man arall, daeth i'w 
geisio yn nghrefydd lesu Grist, a chafodd 
afael ynddo, ac fel canlyniad geilw Grist yn 
" Athraw Gwirionedd." 

Bu Athenogoras, athronydd mawr yn Ath- 
ens, yn parotoi ymosodiad ar Gristionogaeth ; 
ac i'r dyben o wneyd ei waitli yn fwy medrus 



28 DYLAN WAD CYMDEITHASOL 

a gorchestol, myfyriodd Gristionogaeth ei 
hunan, ac er ei syndod daeth o liyd i'r gwir- 
ionedd yn yr hyn a dybiai nad oedd ond 
ffug a thwyll. Gorchfygodd gwirionedd ef, 
fel nad allai lai na claofleidio Gristionogaeth 
am mai gwirionedd yw. 

'^ Y gyfraith a roddwyd trwy Moses ;' ' 
aetli ef i Sinai iV derbyn, " ond y gras a'r 
gwirionedd a ddaeth trwy lesu Grist." Er 
cymaint o chwilio a beirniadu sydd wedi bod 
ar grefydd y Groes, y mae yn aros yr undr^>vy 
yr oesau ; er cynydd gwybodaeth wyddonol, 
nid oes un ffaith yn natur yn cyfeirio at an- 
wiredd yn Nghristionogaeth — mae yr oil yn 
cydnabod mai gwirionedd y w. 

Dywedai TertuUian : " Medr Gristionog- 
aeth roi llygaid i adnabod gwirionedd, i'r dyn 
gwrteithiedig, a gam-arweiniwyd gan gau- 
ddysgeidiaeth." Dywedai yr athronydd en- 
wog, Proff. J. H. Schollen, Leyden. " Crist 
yw y llygad-feddyg, yr hwn sydd yn agor i'r 
gwirionedd lygad y rheswm dynol a dywyll- 
wyd gan bechod, fel ag iV alluogi i weled yn 
eglur ogoniant Duw yn ei weithiau." Prawf 
eglur iawn o ymlyniad Gristionogaeth wrth 
wirionedd, yw fod dan bwyllgor cyfansodded- 
ig o brif ddysgedigion Lloegr ac America, wedi 



CRISTIONOGAETH. 29 

treulio deg mlynedd i ddiwygio y cyfieitliiad 
Seisnig o'r Ysgrythyrau sanctaidd, yn rlaad ac 
am ddim ; a bod tair miliwn a haner o gopiau 
o'r Testament Newydd yn ei ddiwyg newydd 
wedi cael eu gwerthu mewn llai na mis o araser 
wedi i'r argraffiad gael ei roi yn y farchnad. 
Cael allan y gwirionedd a rhoi y gwirionedd 
liwnw i eraill, oedd prif gymellydd y dysged- 
igion hyn. 

Mae gwirionedd Cristionogaeth, mor bell 
ag y gellir, i gael ei gyf ranu i'r byd Yr oedd 
Crist yn dysgu y bobl fel un ag awdurdod 
ganddo. Gorchymynodd i'w ganlynwyr fyn- 
ed i'r holl fyd a dysgu yr holl genedloedd. 
Mae hyn yn awgrymu fod Cristionogaeth 
yn cynwys gwybodaeth ; addysg i'r deall, gol- 
enni i'r meddwl. Ond nid cyfundrefn o eg- 
wyddorion gwybodaeth yn unig yw Cristion- 
ogaeth, mae ganddi fwy na gwybodaeth. Mae 
ynddi fywyd. Mae egwyddorion gwybod- 
aeth yn dda a nerthol, ond y maent yn rhy 
wan ac anfedrus i orchfygu pob rhwystr, a 
dadblygu yr oil o'r dyn. Mae athronwyr 
ac athroniaeth, dysgedigion a dysgeidiaeth, 
athrawon, ac athrawiaethau, yn cymeryd i 
fewn wahanol gangenau gwybodaeth, wedi 
bod, ac eto yn bod yn y byd ; ond y mae eg- 



30 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

wyddorion noeth gwybodaeth, diwylliant 
meddyliol coeth, a gwrteithiad gorcliestol y 
deall, wedi troi yn fethiant hoUol i wareiddio, 
moesoli, a dwyn allan ardderchogrwydd ar- 
glwydd daearol y greadigaeth. Pe na byddai 
Cristionogaeth ond gwybodaeth, cyfundrefn o 
egwyddorion, byddai yn sicr o gael ei gorch- 
fygu gan y byd, cnawd a diafol. Ond y mae 
elfen nerthol a gorchfygol yn y grefydd hon — 
bywyd. Heb fywyd, ni wneir dim parhaol. 
Daeth Crist nid yn unig ag egwyddorion, 
gwirionedd, gwybodaeth. ddwyfol, i'r byd, ond 
hef yd daeth ag elfen ysbrydol bywyd newydd. 
'' Mi a ddaethum," meddai, " f el y caent fyw- 
yd, ac y caent ef yn helaethach " " Genyt ti y 
mae geiriau y bywyd tragy wyddol," oedd tyst- 
iolaeth ei ddysgyblion. ^' Mae yn rhaid eich 
geni chwi drachefn." " Yr hwn sydd yn 
credu ynof ^ y mae ganddo fywyd tragwydd- 
ol." ^' Myfi y w y ff ordd, y gwirionedd a'r 
hyioyd,^'' y w ei athrawiaeth ef. 

Medda Cristionogaeth, "- yr ysbryd yr hwn 
sydd yn bywhau ; y cnawd nid yw yn lleshau 
dim : y geiriau yr ydwyf fi yn eu llefaru wrth- 
ych, ysbryd ydynt, a bywyd ydynt." Pe 
byddai honiadau Baur a'i ganlynwyr, yr ysgol 
Tubingenaidd, yn wirionedd, sef bod Cristion- 



CEISTIO^OGAETII. 31 

ogaeth wedi cael ei lielfenau o Judayddiaeth 
a Phaganiaeth, — gorchymynion y gyfraith 
Foesenaidd, athroniaeth Groeg, a chyffredinol- 
rwydd llywodraethol tfurf llywodraeth Ehuf- 
ain, eto ni fuasai hyn yn cyfrif am y bywyd y 
sonia Crist gymaint am dano Mae bywyd 
Cristionogaeth yn fywyd newydd i'r byd, ond 
yn fywyd ag sydd tu draw i eglurhadaeth 
ddadansoddol fferylliaeth hanesiol. " Yr ys- 
bryd creadigol oedd yn lesu yw egwyddor 
uwch-hanesiol a dwyfol Cristionogaeth." — Old 
Faith in New Light, p. 194. 

Cylch eang ei gweithrediad. Ystyriai y 
Grroegwr bawb tu allan i'w genedl ei hun yn 
" farbariaid." Diolehai Socrates i'r duwiau 
yn ddyddiol am ei wneyd yn ddyn, ac nid an- 
if ail ; gwry w ac nid beny w ; Groegwr ac nid 
barbariad. Yr oedd y Khufeinwr yn cyfrif 
pawb nad oedd yn yr un cysylltiadau gwladol 
ag ef, yn hostes — gelynion ; ac ymddygai yn 
ol y dywediad, " Y trechaf, treisied." 

Ceisiai Celsus bardduo Cristionogaeth, am 
ei bod yn amcanu uno yr holl denhi dynol. " Y 
mae y dyn," meddai, '' a all gredn ei fod yn 
beth posibl i'r Groegwr a'r barbariad, yn Asia, 
Ewrop, a Libya, gyduno ar un deddf-lyfr 
crefyddol, yn rhwym o fod yn amddifad o 
synwyr." 



32 DYLA.NWAD CVMDEITHASOL 

Yr oedd yr luddew yr un mor gul ei fedd- 
wl a liunanol ei galon a'r Groeg^vr aV Rhuf- 
einwr. Dywedai y Rabbiaid : " Y mae un 
Israeliad yn fwy o werth yn ngolwg Duw na 
holl genedloedd y byd ; y mae pob Israeliad 
yn fwy gwerthfawr yn ei olwg ef, na'r holl 
genedloedd a fu neu a fydd." Ond y mae 
Cristionogaetli i'r byd. Mae yn gwneyd yr 
hyn a honai Celsus ei fod yn anmhosibl — mae 
yn cynyg, ac yn araf ddwyn yr holl genedl- 
oedd i fabwysiadu yr un deddf-lyfr crefyddol, 
y Beibl. Mae Cristionogaeth yn ddarpariaeth 
ar gyfer pawb. " Ewch i'r holl fyd f " dysg- 
wch yr holl genedloedd ;" ^' wele Oen Duw, yr 
hwn sydd yn tynu ymaith bechodau y byd." 
Mae Cristionogaeth wedi tynu i lawr ganol- 
fur y gwahaniaeth, fel nad oes na chaeth na 
rhydd, luddew na Groegwr, gwryw na benyw, 
na dim derbyn wyneb gyda Duw Cristionog- 
aeth, gan ei fod ef o un gwaed wedi gwneyd 
pob cenedl o ddynion i breswylio ar holl 
wyneb y ddaear. Felly yn rhan o Gristionog- 
aeth, fel elfen bwysig iawn mewn cysylltiad 
a'i dylanwad cymdeithasol, cawn unoliaeth a 
chydraddoliaeth — brawdoliaeth y teulu dyn- 
ol. Mae yr elfen hon yn hyrwyddo y ffordd 
i'r rheol auraidd — prif elfen gymdeithasol 



CRISTIONOGA.ETH. 33 

Cristionogaeth — i gael gwarogaeth : " Am 
hyny pa betli bynag oil a ewyllysiocli eu 
gwneutlmr o ddynion i chwi, felly gwnewcli 
chwithau iddynt hwy." Mat. 7:12. 

Gall y rheol hon effeithio yn niweidiol ar 
brydiau i'r dyn anianol ac uchelgeisiol, os nad 
yw yn berson cyfrifol i Fod hollwybodol ag 
sydd yn llywyddu yn amgylchiadau dynion. 
Ac y mae llawer iawn yn troseddu y rheol 
hon, am nad ydynt yn cadw Dnw yn en cof, 
na cbrediniaeth yn eu calon yn y Duw Crist- 
ionogol, Ond a cbofio mai nn Duw sydd i 
bawb, a'i fod yn oludog i bawb sydd yn ei 
geisio, yn Dduw hollwybodol, ac yn talu i 
bawb yn ol eu gweithredoedd ; yn gwobrwyo 
y rhai a gadwant ei air, ac ydynt yn gwneutbur 
yn ol ei ewyllys ef, ac yn cosbi y rhai anufudd 
a drygionus. Mae y rheol yn cael gwarogaeth 
ddyladwy gan y cyfryw a gofiant hyn yn ys- 
tyriol. 

Mae Cristionogaeth yn dysgu cyfiawnder 
pur, ymarferol ac ymarferedig bob amser. 
Rhaid credu yn Nuw Cristionogaeth cyn y 
gellir dwyn y rheol hon yn llawen i weithred- 
iad. Ond y mae pob elfen yn nghrefydd Crist 
yn ol deddf cyfartaledd cywir, fel y mae pob 
peth yn cydweithio er daioni i'r rhai sydd yn 



34 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

caru Duw. Os ceir colled yn y presenol drwy 
gario y rheol euraidd i weithrediad, dysg Crist- 
ionogaeth y tal Duw, ac na fydd y llafur yn 
ofer, nac yn goUed yn y pen draw yn nydd y 
cyfrif mawr. 

Rhaid cael y Duw Cristionogol yn ffaith yn 
nghalon a meddwl dyn cyn y gellir gwneyd 
ymarferiad o holl egwyddorion Cristionogaeth 
yn bosibl. 

Mae gan Gristionogaeth bersonoliad o honi 
ei liun ; esiampl ymarferol o'i holl egwyddor- 
ion. 

Yr oedd Seneca yn gweled ac yn cydnabod 
yr angenrheidrwydd o foesoldeb sylweddol — 
esiampl safonol, wrth yr hon y gellid ifurfio 
ymarweddiad by wyd — penderfynu pa ymddyg- 
iadau sydd yn gywir. Ond er gweled yr ang- 
en, nid oedd ef yn abl, er cymaint ei ddoeth- 
ineb, i gynyrchu diwalliant i'r angen. Ond 
daeth Crist a'r sylwedd moesol a'r safon ym- 
ddygiadau y crefai y doethion am dano, yn 
esiampl berffaith i ddilyn ei ol. Nid yn unig 
daeth a chrefydd i'r byd,ond daeth yn ei gref- 
ydd i blith dynion. Yr oedd efe ei hun yn 
rhan o'i grefydd, yn elf en yn ei hanfod ; heb- 
ddo ef, heb Gristionogaeth hefyd. 

Crist ddaeth a Christ ionogaeth i'r byd ; yr 



CKISTIONOGAETH. 35 

oedd hi ynddo ef liyd nes iddo ei rhoddi allan 
yn raddol. Efe yw y canolbwynt ; efe yw 
enaid ei grefydd. Dywedai loan Fedyddiwr, 
" Y mae teyrnasnefoedd yn nesau," pan oedd 
lesu o Nazareth yn nesau i'w fywyd cyhoedd- 
us. Ac o byny allan cawn deyrnas nefoedd 
yn cael ei dadblygu allan o Grist. Disgynodd 
yr Ysbryd arno er mwyn agor dorau neu or- 
chnddion y ffenestri, fel y gallai y goleuni 
Dwyfol ddyfod allan i'r byd. 

Ysbryd oli d yprophwydi ganDduwdod oddi- 
allan ; ond ysbrydolid Crist gan Dduwdod 
oddifewn. Ai yr offeiriaid Delphaidd i ym- 
gynghori a'r oraclau, cyn y gallent roi atebiad 
i'r bobl mewn perthynas i bethau oeddynt yn 
dal cysylltiad a'r duwiau a dyledswyddau eu 
blaenoriaid gwladol. Rhaid oedd i'r offeiriaid 
Inddewig ymgynghori a'r Urim a'r Thum- 
mim cyn penderfynu dim o bwys mewn perth- 
ynas i ewyllys Duw. Felly, hefyd, yr oedd yr 
holl brophwydi sanctaidd yn aros wrth Dduw 
am atebiad a chyf arwyddyd drwy lais, breudd- 
wyd, Deu weledigaeth. Ond, " Duw wedi 
iddo lefaru lawer gwaith a llawer modd, gynt 
wrth y tadau (p^wy) y prophwydi, yn y dydd- 
iau diweddaf hyn a lefarodd wrthym ni (yn) 
ei Fab." Yr oedd cyflawnder gwybodaeth 
Ddwyfol yn lesu. 



36 DYLAN WAD CYMDEITHASOL 

Nid derbyn Duw i fewn, ond rhoi Duw 
allan oedd y Crist. Ni ofynai am gyfarwydd- 
yd, nac am fendithion iddo ei hun mewn 
gweddi, eithr arferai ddiolch yn ami iV Dad. 
Yr oedd yn barod bob amser i ateb gofyniad- 
au priodol, ac ateb cywir a roddai ar bob ach- 
lysur. Felly yn Nghrist cawn Gristionogaeth, 
ganddo cawn yr efengyl yn cael ei dadblygu 
a'i rhoi allan o liono ef. ^' Yn yr liwn y mae 
holl gyflawnder y Duwdod yn trigo yn ber- 
sonol." Mae ymddangosiad Crist yn rhyfedd- 
ol, ei berson yn hynod, yn newydd yn y byd. 
Ond er fod ei fywyd yn fywyd newydd a 
rhyfedd, eto y mae yn gyson a naturiol, o'i 
ddyfodiad hyd ei ddychweliad corfforol. Mae 
«i berson yn wyrth ; cyfarfyddir ynddo gyd- 
gyfarfyddiad elfenau, na chyfarfyddir k 
hwynt ond yn yr Emmanuel ei bun. Mae ei 
enedigaetb yn rbyfedd, ei fywyd yn rhyfedd, 
ei angau yn rhyfedd, ei adgyfodiad yn rhyf- 
edd, a'i esgyniad yn rhyfedd ; ond nid y w ei 
ddyeithrwch a'i ryfeddod yn fwy eglur mewn 
dim nag yn mhurdeb ei fywyd, a pherarogl 
sanctaidd ei ymarweddiad : yr oedd oil yn 
hawddgar, ac yn rhagori ar bawb mewn 
daioni. 

Ac nid oedd yr oil o hono ond yr hyn ellid 



CRISTIONOGAETH. 57 

yn natiiriol ddysgwyl yn ol yr awgrymiadau 
a geir yn ffeithiau ei genedliad dwyfol a'i en- 
edigaeth ryfeddol. Mae y gwyrthiau a gyf- 
lawnodd yn ei fywyd yn liollol gyson a natur- 
iol, pan edrychir arnynt yn ngoleuni gwyrth 
ei berson a'i ymddangosiad. Mae awdwr di- 
weddar, wrth awgrymu yr ymresymiad uchod 
yn dyweyd : " Y mae y dylanwad yn hoUol 
naturiol os oedd ei berson yr hyn ei portreiad- 
ur yn yr Efengylau ; ac y mae ei berson yn 
naturiol, os edrydawn arno yn ngolenni aclios 
ac effaith. Nid jw deddf achos ac effaith yn 
cael ei throsi ; nid y w cysylltiad bod a dylan- 
wad yn cael ei dori yn lesu, os caniateir yr 
lioll ffeithiau a nodir yn y Testament Newydd. 
Mae hyn hefyd yn ymddangosiad arwyddoc- 
aol iawn yn ffafr Crist yr Efengylau ; canys y 
mae y ddeddf a ddadblygir yn ei fywyd, o 
gysylltiad uniongyrchol bod a dylanwad, yn 
un o'r deddf au cyffredinol, Mae yr byn a 
wna unrbyw betb yn cael ei benderfynu, a 
dylai gael ei benderfynu, gan yr hyn yw ef ei 
bun. O'r byn ydynt neu sydd ganddynt, y mae 
pob peth a pbawb yn rboddi i ni yr byn a 
roddant. 

E-hydd y ddaear galed ei dysgyrcbiant ; yr 
awyr o'i banadl bywyd ; y blodau o'u perarogl; 



38 DYLAN WAD CYMDEITHASOL 

yr adar o'u cerddoriaeth ; y lleuad o'i harian- 
aidd oleuni ; yr liaul y dydd o'i lawnder. Mae 
gwyddor yn dysgu am ddeddf, nad yw y 
gwaith yn fwy na'r gallu a'i gwna. Felly 
hefyd am haelionusrwydd y natur ddynol ; 
rlioi o'r hyn sydd ganddynt eu hunain y mae 
dynion — mae yr hyn a a allan oddiwrth ddyn 
yn ol yr hyn y w ac sydd yn y dyn ; bydded 
dda, bydded MvwgP— Old Faith, p. 238—40. 

Mae y ganrif gyntaf o'r cyfnod presenol 
wedi rhoddi i ni o'i chyilawnder hi ei hunan ; 
yr hyn oedd ganddi yn alluog i gael ei dros- 
glwyddo, a roddodd i'r canrifoedd dilynol. 
Yr oedd Crist a'i grefydd ynddi ; ac oni b'ai 
hyny, ni allasai eu rhoddi i'r rhai oedd yn ei 
chanlyn. Felly Crist, yr hyn oedd ef ei hun, 
a'r hyn oedd ynddo, a gyfranodd efe i'r byd 
— <' o'i gyflawnder ef y derbyniasom ni oil a 
gras am ras." Am fod lesu yn wyrth, y cyf- 
lawnodd y fath wyrthiau ; siaradodd fel na 
siaradodd dyn erioed, am ei fod yr hyn na fu 
dyn erioed. Presenoldeb Crist ei hnn, yn eg- 
luro yn weithredol elfenau ei grefydd, sydd 
yn ogoniant crefyddol anghydmarol mewn 
Cristionogaeth, ac sydd yn achos o'i pharhad 
buddugoliaethus yn y byd drwy yr oesau. 

Felly, hefyd, y mae arosiad Crist yn ei gref- 



CRISTIONOGAETH. 39 

ydd, ac yn ei ganlynwyr yn allu mawr yn y 
grefydd Gristionogol. Parbad bywyd an- 
nghydmarol lesu sydd yn peri parliad dylan- 
wad Cristionogaetb : " Yr wyf fi gyda chwi 
bob amser hyd ddiwedd y byd," .sydd yn sicr- 
hau calondid a dysgwyliad yn y Cristionogion 
am Iwyr oruchafiaeth yr efengyl ar y byd. 
Mae yn y byd ddau gynrychiolydd o Grist 
heblaw proffeswyr ei grefydd ; y Beibl i'r de- 
all, a'r " Dyddanydd arall," yr Ysbryd, i'r galon. 
Mae y ddau hyn yn cydweitbio yn y Cristion- 
ogion, ac o blaid Cristionogaetb, 

Yn awr, ar ol cael cipoJwg ar brif elfenau a 
gyfansoddant ffynonell dylanwad cymdeitbas- 
ol Cristionogaetb, gellir yn bawdd gasglu pa 
fatb ddylanwad ydyw. 

Coiier nad dylanwad yr byn a eilw rbai 
dynion yn Gristionogaetb, yn eglwys Gristion- 
ogol, cenedl Gristionogol, eitbr yn byn syddjn 
Gristionogaetb, eglwys Gristionogol, cenedl 
Gristionogol, ydym yn sylwi arno. Mae llawer 
yn myned dan yr enw Cristionogion, nad yd- 
ynt yn Gristionogion ond mewn enw yn unig. 
Mae Pabyddiaetb yn galw ei bun yn Gristion- 
ogaetb ; ond nid y grefydd Babyddol yn ei 
dylanwadol cymdeitbasol sydd dan ein sylw. 
Mae enwadau a pbleidiau crefyddol wedi 



40 DYLAlSfWAD CYMDEITHASOL 

gwisgo yr enw Cristionogol, ac wedi cyflawni 
gweitLredoedd, a chynyrchu dylanwad hollol 
groes i (Tristionogaetli ; ac ni ellir cyfrif am 
danynt drwy yr un elfen o'r holl elfenau, neu 
gydymuniad o honynt, a gyfansoddant Grist- 
ionogaetb. Nid ydym i gymeryd erledigaetli- 
au crefyddol — t4n SmitMeld, y creulonderau 
a gyflawnwyd yn y Twr yri Llundain, galan- 
asdra ystrywgar a gyflawnwyd yn Paris ar 
ddydd St. Bartholemew, aV cyffelyb, yn gyn- 
yrchion dylanwad Cristionogaeth, er eu bod 
yn cael eu cyflawni yn enw Cristionogaeth. 
Waeth, nid oes cymaint ag un elfen mewn 
Cristionogaeth bur yn tueddu i gynyrchu y 
fath weithredoedd, eithr yn hytrach mae pob 
elfen a phob peth Cristionogol yn tueddu at, 
ac i gynyrchu dylanwad hollol wahanol i er- 
ledigaeth, bradwriaeth, llofruddiaeth, trais, 
gormes a chreulonder o unrhyw fath. Mae 
yr elfenau Cristionogol oil yn cydweithio yn 
y Cristion i beri iddo ddangos yn ei ymar- 
weddiad ^'rinweddau yr hwn a'i galwodd o 
dywyllwch i'w ryfeddol oleuni et." 

Nis gellir rhoddi gormod o bwys ar yr ym- 
resymiad yma, waeth y mae cam-ddeall beth 
yw Cristionogaeth, neu gam-ddefnyddio yr 
enw Cristionogol wedi dwyn dynion fel Col. 



CRISTIONOaA^ETH. 41 

R Ingersoll i ymosod ar y gyf undrefn grefydd- 
ol lion yn annheg a gwarthus. 

Mae haeriadau fel y rhai canlynol yn deill- 
iaw oddiwrth achosion felly : " Yr wyf am 
cliwi wy bod pa le bynag y mae y Beibl wedi bod, 
f od dyn wedi casau ei f rawd ; bu carcliar-gelli, 
arteith-glwydi, bawd-hoel-droellau, a chleddyf, 
mewn arferiad yno. Yr wyf am i chwi ddeall 
fod crefydd lesu Grist wedi cael ei sefydlu 
gan lofruddion, gormeswyr a rhagrithwyr. Yr 
wyf am i cliwi ddeall fod yr eglwys wedi eario 
y faner ddu. Yna siaradwch am ddylanwad 
y grefydd lion i wareiddio. Yr wyf am i chwi 
ddeall fud yn y byd 1,400,000,000 o drigolion, 
ac nad oes ond 120,000,000 o honynt yn 
meddu y Beibl. Yr wyf am i chwi ddeall nad 
oes un o bob cant yn y byd byth yn darllen 
y Beibl." — Mistakes of Moses. 

Mae yr uchod o eiddo Mr. Ingersoll yn gyfeil- 
iornus. Beth sydd yn y Beibl yn cael ei roddi 
yn orchymyn ac yn rheol ffydd ac ymarwedd- 
iad sydd yn tueddu i wneyd dyn i gasau ei 
frawd ? Onid " Cerv/ch eich gilydd fel y cer- 
ais i chwi," yw y gorchymyn ? Ac oni ddy- 
wedir, " Parchwch bawb ?" Beth sydd yn y 
Beibl yn tueddu i garcharu, arteithio, a phoeni 
dynion ar gam yn y byd hwn, neu yn yr hwn a 
4 



42 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

ddaw? Onid i'r gwrthwyneb yn hollol y 
tuedda yr elfenau a gyfansoddant Gristionog- 
aeth ? 

Mor groes yw tystiolaeth hanesyddiaeth 
Gristionogol a Phaganaidd i haeriadau Mr. 
Ingersoll parth sefydliad crefydd lesu Grist jn 
y byd. Onid dynion tawel, diniwed, tlawd 
ac annysgedig oeddynt ddysgyblion cyntaf 
Crist ? M phrofwyd hwynt yn euog yn un 
llys yn ymerodraetli Rhufain, o ddim ond o 
wrthod cydymffuifio a'r grefydd wladol. Onid 
oeddys yn foddlon rliyddhau y Cristionogion 
a garcharid os buasent yn addaw ymwrthod 4 
Christionogaeth o hyny allan, a thalu gwarog- 
aeth i'r duwiau? Pe buasent lofruddion, 
cawsent eu lladd ; pe buasent ormeswyr, caent 
eu condemnio, a phe buasent yn rhagrithwyr, 
buasent yn gwadu y ffydd yn hytrach na 
glynu wrth dwyil, a clioUi eu by^vj^d wrth 
hyny. Mae hunan-les yn llywodraethu pob 
rhagritliiwr : bwriada enill rhywbeth wrth 
broffesu ei fod yr hyn nid yw mewn gwirion- 
edd. Ond am y Cristionogion a erlidid gynt 
o achos eu crefydd, gallasent gael rhyddid ar 
yr amod iddynt wadu eu ffydd ; ac y mae hyn 
yn dangos nad oeddynt yn ddynion drwg ; dy- 
oddefasant erledigaeth ac angau yn hytrach na 



CRISTIONOGAETH. 43 

gwadu lesu, ac y mae hyn yn profi mai nid 
rhagritliwyr oeddynt. Wedi dyfynu barn, 
neu haeriad Mr. Ingersoll, a gweled mor an- 
naturiol yr ymddengys pethau yn ol ei osod- 
iadau ef, y mae yn deg a phriodol i ni ddy- 
f5mu o waith awdwr mawr dysgedig ag sydd 
yn cydoesi a Mr. Ingersoll. Ac er mwyn iV 
farn ymddangos yn ei gwerth briodol, cofier 
fod yr awdwr yn gogwyddo i raddau i'r un 
cyfeiriada Mr. Ingersoll. Ondy mae gwahan- 
iaeth mawr rhwng y ddau ; y mae un megys 
yn sychu fyny dan ddylanwad ffeithiau sych- 
ion athroniaeth — ymwneyd gormod a dirgel- 
ion gwybodaeth nes anghoilo mai bod meidrol 
yw, ac fod yn anmhosibl iddo ddeall pob peth, 
ac am nad yw ei ddeall yn gallu amgyffred 
dirgelion hanfodion ysbrydol, tuedda i wadn 
eu bodolaeth. Tra y mae y Hall wedi ym- 
werthu i ddychymyg annysgedig, amddifad o 
wybodaeth neu o egwyddor onest, yn ymoU- 
wng i roi allan beth by nag a ddichon dy- 
chymyg gyflwyno i'w dafod doniol. 

Dy wed Dr. J. W. Draper : " Yn un rhan o'r 
tiriogaetbau Dwyreinol, Syria, yr oedd ychyd- 
ig o bersonau o sefyllfa isel o ran amgylchiad- 
au, wedi ymgysylltu a'u gilydd er mwyn dy- 
benion elusengar a chrefyddol. Dysgent 



44 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

frawdoliaetli gyffredinol y teulu dynol . . . . 
egwyddorion a drosglwyddwyd iddynt gan 
* lesu' .... Am lawer o flynyddoedd dad- 
blygodd Cristionogaeth ei hunan yn gyfun- 
drefn yn dysgu tri pheth : At Dduw, parch ; 
mewn bywyd personol, purdeb ; mewn bywyd 
cymdeithasol, elusendod." — Conflict between 
Religion a7id Science, p, 36 — 38. 

Dywedai Tertullian : '' Er fod Cristionog- 
ion yn gwadu fod yr Ymerawdwr yn dduw, 
eto gweddiant am ei Iwyddiant, am fod lies y 
byd neu barhad y byd yn sicrtra yperybudd- 
ugoliaetli ogoneddus ymerodraetli Rhufain. 
Gweddiant nid yn unig dros yr Ymerawdwr 
a'i swyddogion, ond hefyd am heddwcK" 
" Ar ddiwedd pob mis y mae pob un a ewyll- 
ysia, ond ni orfodir neb, yn cyfranu; y mae 
yr arian a gesglir fel hyn yn brawf o dduwiol- 
deb ; nid ydynt yn eael eu gwario mewn bwy- 
ta ac yfed yn foethus, eithr mewn porthi y 
tlawd a chladdu eu meirw; mewn dyddanu 
plant amddifaid a thlodion ; mewn cynorth- 
wyo hen bobl a dreuliasant eu dyddiau goreu 
yn ngwasanaeth y ffyddloniaid ; mewn cyn. 
orthwyo y rhai a gollasant eu heiddo drwy 
long-ddrylliad ; a'r rhai a dynghedwyd i'r 
ogofeydd, neu a alltudiwyd i ynysoedd, neu a 



CRISTIONOGAETH. 45 

gadwyd mewn car char au o herwydd eu bod 
yu arddel y gwir Dduw. Nid oes ond un 
peth yn mhlith y Cristionogion nad yw yn 
gyffedin, a'r un peth hwnw yw eu gwragedd. 
Gwrthddrychau eu bywyd ydynt ddiniweid- 
rwydd, amynedd, cymedroldeb, a diweirdeb." 
— Conflict between Religion and Science^ p. 
44, 45 

Byddai yn dda i Mr. Ingersoll, a phawb er- 
aill, i ymgydnabyddu a ffeithiau hanesiol yn 
fwy nag ymroi yn fyrbwyll i drethu gormod 
ar ei ddychymyg llygredig, ac yna cai weled 
fod ei syniadau, a ddyfynwyd genym, yn dra 
chyfeiliornus. Gwir fod rhai ar enw Cristion- 
ogion wedi erlid, gorthrymu, a defnyddio y 
cleddyf, i garcharu a defnyddio arteith- 
glwydi lawer, a bod yr hyn a elwid yn ^' eg- 
Iwys" wedi cario y faner ddu ; ond y pwnc 
yw, a'i dylanwad egwyddorion crefydd Crist 
oedd yr achos o hyn ? A'i elfenau Cristion- 
ogaeth oedd yn cynyrchu y dylanwad a weith- 
redai fel yna ? Noder yr elfenau, dangoser yr 
egwyddorion sydd yn nghrefydd bur lesu 
Grist yn cymell, neu yn caniatau ymddygiad- 
au o'r fath yna. Os na ellir gwneyd hyn, 
dylid priodoli y gweithredoedd yna i elfenau 
estronol, i egwyddorion dyeithr i Gristionog- 



46 DYLAN WAD CYMDEITHASOL 

aeth. Ond a chymeryd yn ganiataol fod fiig- 
yrau Col. Ingersoll yn gy wir parth poblogaetli 
y byd a cliylclirediad y Beibl a'i ddarlleaiad 
gan y bob], onid y bobl ag ydynt yn berchen 
Beiblau ac yn eu darllen a'u deall oreu ydynt 
y bobl mwyaf gwaraidd, goleuedig, moesol, a 
charedig? Onid yn Mhrydain, Switzerland a'r 
Talaetbau Unedig, y mae y Beibl yn fwyaf 
adnabyddus ? Onid yn y gwledydd a nodwyd 
y teimlir dylanwad y Beibl fwyaf yn y byd ? 
Ac eto onid y gwledydd hyn yw y rhai mwy- 
af gwaraidd, moesol, caredig, llwyddianus, a 
pharadwysaidd eu cymdeithas yn y byd ? Ond 
eto, nid yw fod Prydain yn cael ei galw yn 
wlad Gristionogol, yn profi ei bod felly yn 
drwyadl ; ac nid yw ei bod yn gormesu cenedl- 
oedd ac yn rhyfela a chenedloedd er mwyn ei 
gorchfygu er hunan-les, niegys ei hyraddyg- 
iad yn Zululand ac yn Afghanistan, yn profi 
fod Cristionogaeth yn achos o hyn. Nid 
Cristionogion gwirioneddol oedd yr achos o'r 
gweithredoedd anghyfiawn hyny, ond dynion 
gwrth-Gristionogol ag oeddynt yn flaenllaw 
yn y llywodraeth, a wnaethant hyn, a hyny 
yn groes i deimlad y werin Gristionogol, fel 
ag y dangoswyd yn mhenderfyniadau cymanfa- 
oedd Gristionogol drwy y wlad yr amser 



ORISTIONOGAETH. 47 

hwnw ; ac yn neillduol yn yr etholiad a ddil- 
ynodd, Nid yw fod Charles J. Guiteau yn 
lioni ei fod yn aelod yn eglwys Beecher, yn 
profi mai Cristionogaeth a barodd iddo saetliu 
yr Arlywydd James Abram Garfield. Biffyg 
Cristionogaetli yn ei galon, a phresenoldeb el- 
fenau gwrth-Gristionogol a ddylanwadodd 
ar yr anfad-ddyn i ysbeilio ein gwlad o fywyd 
un o ragorolion yr oes. 

Ymddengys i mi fod ymresymiad Dr. Dra- 
per yn briodol, nid yn nnig yn yr engreifftiau a 
rydd ef e, ond i bob camgymeriad o eiddo proff- 
eswyr Cristionogaetli. " Pan achosodd Calvin 
i Servetius gael ei losgi, yr oedd yn eael ei 
gynhyrfu, nid gan egwyddorion y Diwygiad? 
eithr gan rai Pabyddol, oddiwrtli y rhai nid 
oedd wedi bod yn abl i ymryddhau yn gwbl." 
— tn dal. 363-4. 

Felly hefyd, pan y mae Cristionogion, mewn 
enw, yn gwneyd gweithredoedd ysgeler, nid 
eynhyrfiadau Cristionogol, eithr yn hytrach 
rhai paganol perthynol i ddynoliaeth lygred- 
ig ac anwybodus, yw yr achos o honynt ; waeth 
cofier fod pob peth yn cynyrchu ei ryw, felly 
Cristionogaeth. Gallwn yn hawdd ac yn argy- 
hoeddedig o'r ffaith, gyduno a'r enwog Napo- 
leon 1., yn ngwyneb yr elfenan a gyfansoddant 



48 DYLANWAD CVMDEITliASOL 

J grefvdd Gristionogol, a dyweyd, ^' Nid llyfr 
yn unig y w yr efengyl, ond creadur byw, gyda 
gallu a nerth ag sydd yn gorchfygu pob peth 
a'i gvvrthwyneba. Dyma lyfr y llyfrau," ebai, 
gan osod ei law ar y Beibl, " nid wyf byth yn 
blino ei ddarllen ; yr wyf yn ei ddarllen bob 
dydd gyda'r iin boddhad. Nid yw yr en aid 
ag sydd wedi ei swyno ganddo, yn eiddo ei 
hun mwy ; mae Duw yn ei Iwyr feddu : y 
mae efe yn cyfarwyddo ei feddyliau a'u allu- 
oedd; ei eiddo ef yw." "Y fath brawf o 
ddwyfoldeb lesu Grist! Ac eto nid yw ei 
arglwyddiaeth anghyfyngedig yn ormesol; 
nid oedd ganddo ond iin amcan, sef perffeith- 
iad ysbrydol yr nnigolyn ; pnredigaeth ei 
gydwybod, ei uniad a'r hyn sydd wir, cad" 
wedigaeth ei enaid. Syna dynion at fuddug- 
oliaethan Alexander ac eraill, ond dyma fudd- 
ugoliaethwr, lesu Grist, sydd yn tynu dynion 
ato ei hun er mwyn eu daioni penaf ; yr hwn 
sydd yn uno ag ef ei hun, nid un genedl, ond 
yr holl hil ddynol." Mae Cristionogaeth wedi 
dyfod a manteision hefyd gyda hi at ei gwaith 
yn y byd. Nid yn unig daeth a bywyd i'r 
byd, ond daeth hefyd a gwybodaeth i gyfar- 
wyddo y bywyd hwnw ; cariad a rheswm i 
reoleiddio ei weithrediadau; a daeth a dydd 



CKISTIONOGAETH. 49 

gwaith i'r bywyd hwn. Yr oedd ymddangos- 
iad Cristionogaeth yn doriad gwawr ; dyfod- 
iad Crist yn godiad Haul, ac yn godiad Hani 
cyfiawnder. Dydd yw cyfnod neu dymor 
gwaith ; mae ynddo oleuni fel y gellir gweith- 
io. Felly hefyd daetli Cristionogaeth a Haul 
J dydd, goleuni fel y gall y bywyd weled i 
fyfyrio y gyfundrefn, fel y gellir rhodio yn ol 
ei hegwyddorion. Y mae arosiad Cristionog- 
aeth yn arosiad goleuni; medr dynion M^eled 
yn awr, os mynant, y ffordd uniawn. Mae yn 
yr ef engyl fywyd a gallu y f ath ag y mae yn 
briodol ei galw, yn iaith yr Apostol, yn "allu 
Duw" er daioni y byd yn unigol a chymdeith- 
asol. 



50 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

PENNOD III. 

Natuv Gymdeithasol Cristionogaeth, 

Mae Cristionogaetli, yn ei hanfod, o duedd 
gymdeithasol — ei gwraidd yw Emmanuel, 
Duw gyda dyn — cymdeithas o ddwy natur 
mewn undeb yn cydweithio, yn byw fel pe 
yn un : mae Crist yn Fab Duw ac yn fab dyn. 
Felly hefyd y mae Crist yn ei athrawiaetli yn 
dysgu, " myfi a'r Tad un ydym." Ac y mae 
yn gweddio ar ran ei ganlynwyr, "Fel y 
byddont un, megys yr ydym ninau yn un, 
myfi ynddynt hwy, a thithau ynof fi ; f el y 
byddont wedi eu perffeithio yn un." — loan 
11 : 22, 23. 

Y mae yr Apostol Paul yn dangos yr un 
duedd gymdeithasol pan yn dy weyd am waith 
Duw : " Yr hwn a'n cymododd ni ag ef ei 
hun trwy lesu Grist, ac a roddodd i ni wein- 
idogaeth y cymod ; sef bod Duw yn Nghrist 
yn cymodi y byd ag ef ei hun heb gyfrif idd- 
ynt eu pechodau." — 2 Cor. 5 : 18, 19. 

Un o amcanion penaf Cristionogaeth ydyw 
ffurfio cymdeithas rhwng Duw a dynion ; a 
rhwng dynion a'u gilydd — " uno nef a llawr." 



CEISTIONOGAETH. 51 

Mae y duedd hon yn weledig i'r sylwgar 
diragfarn, yn ngogwyddiad naturiol pob petli 
Cristionogol. Daetli loan Fedyddiwr '4 droi 
calonau y tad an at y plant, a'r annfudd i 
ddoethineb y cyfiawn ; i ddarparu i']* Ar- 
glwydd bobl barod."— Lnc 1:17. Mae cym- 
delthas yn cael ei gwneyd i fyny o unigolion ; 
ac fel y mae yr unigolion, felly y mae y gym- 
deitlias a gyfansoddant : ni allant wneyd y 
gymdeithas end yr hyn ydynt hwy eu bun- 
ain. Hwy sydd yn rboddi bodolaeth, ffurf, a 
dy Ian wad i'r gymdeithas. Hwynt-bwy ydynt 
yr elfenau, y gymdeithas ydyw y cynyrch ; 
hwy yw y bywyd, y gymdeithas yw y pren '^ 
a'u gweithredoedd ydyw y ffrwyth, yr hyn 
yw cynyrch natnriol en bodolaeth gymdeithas- 
ol, ac " wrth y ffrwyth yr adnabyddir y pren.' 

Crist yw sylfaenydd Cristionogaeth : efe yw 
yr aelod cyntaf yn y gymdeithas hon ; ac ato 
ef yr ychwanegir pob aelod arall yn y gym"- 
deithas Gristionogol. Efe sydd yn " tynu 
pawb ato ei hun." Ehaid i bod ymgeisydd 
am aelodaeth yn y gymdeithas hon roi ei hun- 
an " yn gyntaf i'r Arglwydd ac yna yw bobl f^ 
uno a Christ, ac yna uno a'i ganlyuwyr. Rhaid 
bod yn bersonol gysylltiedig k Christ, cyn y 
gellir bod yn gysylltiedig a, ac yn aelod o, y 



52 DYLAN WAD CrMDEITHASOL 

<;" 

gymdeithas wir Gristionogol . Crist sydd yn 
derbyn pob aelod i hon. Mae ffigyr yn cael 
ei ddefnyddio ganddo yn ef engyl loan ag sydd 
yn gosod allan gysylltiad cymdeithas Grist- 
ionogol yn ardderchog iawn : " Myfi y w y 
winwydden, chwithau yw y cangenau." Efe 
sydd yn y declireuad, ac efe sydd yn ychwan- 
■egu y cangenau — hebddo ef ni allwn ni 
wneyd dim, Fel nas gall y gangeu fyw onid 
■erys yn y winwydden, felly ni all dyn fyw 
jn Gristion onid erys yn y Crist. 

Mae pob ymgeisydd llwyddianus am aelod- 
aeth yn y gymdeithas Gristionogol yn rhwym 
o fod yn gymeriad newydd. Mae y pechadur 
yn cael ei greu o'r newydd, yn greadur new- 
ydd yn Nghrist, ac ar ddelw ei Greawdwr. 
Mae y credadyn wedi cael ail-enedigaeth. 
Plentyn cariad pur yw, fel y dywed yr Apos- 
tol loan — '' Gwelwch pa fath gariad a roes y 
Tad arnom, fel y'n gelwid yn feibion i Dduw." 
.. . . . "Ac y mae pob un sydd ganddo y 
gobaitli hwn ynddo ef, yn ei buro ei hun, 
megys y mae yntau yn bur." Felly y mae y 
Cristion yn ymbaro o dan ddylanwad y 
gobaith a dyf ar gaiiad ynddo ; ac y mae 
puro personol yn waitli llesol i gymdeithas. 
Ac y mae y cariad hwn, cynyrchydd gobaith, 



CRISTIONOGAETH. 53 

cymellydd ymburo, medd yr Apostol " wedi 
ei dywallt ar led yn nghalonau Cristionogion, 
aelodau y gyradeithas Gristionogol, iV cymell 
i bob gwirionedd. Dywedai Luther, y Di- 
wygiwr mawr: "Crediniwr sydd greadur 
newydd, pren newydd ; felly y mae iaitli fel 
hyn : " Dylai crediniwr gyflawni gweithred- 
oedd da," yn anmhriodol iddo ef. Fel nad 
yw yn briodol dweyd y dylai yr haul lewyrchu, 
y dylai pren da ddwyn ffrwyth da, y dylai tri 
a saith fod yn ddeg, Nid oes achos gorchym. 
yn i'r haul lewyrchu, gan y gwna ef hyny heb 
orchymyn, yn ol ei natur — crewyd ef i'r dy- 
ben hwn, a bodola i'r amcan yna. Felly hefyd 
y mae y pren da yn naturiol yn dwyn ffrwyth 
da ; ac nis gall tri a saith fod yn ddim ond 
deg. Felly ni ddylem siarad beth ddylai 
pethau fod, neu y dygwydd pethau fod, eithr 
yn hytrach beth sydd yn bod, a pheth sydd 
yn dygwydd." Yr oedd Saul o Tarsus cyn 
dyfod o dan ddylanwad Cristionogaeth, yn 
erlidiwr ; a gwnai ei oreu i niweidio ei gyd- 
ddynion a broffesent ymlyniad wrth Grist,, 
trwy gwtogi eu rhyddid a'u carcharu. Yr 
oedd, yn ol ei gyfaddefiad ef ei hun, " yn gabl- 
wr, ac yn erlidiwr, ac yn drahaus." Eithr 
wedi iddo gael y drugaredd o brofi dylanwad 



54 DYLAN WAD CYMDEITHASOL 

<3ymdeithasol Cristionogaeth, nid oedd awydd 
erlid a drygu ei gyd-ddynion arno. Teimlai 
yn by tract awydd cryf i'w dysgu, eu goleuo, a 
gwneyd daioni iddynt, trwy eu tywys at y 
gwirionedd i'w rhyddhau, ac ato ef am yr 
hwn y dywedir, " Os y Mab a'ch rhyddha, 
rhyddion fyddwch yn wir." Mae Cristionog- 
aeth yn gwneyd yn gyntaf oil yr unigolion ; 
ac yn ail yn gwneyd cymdeithas o'r unigolion 
hyn ; ac yna yn defnyddio y gymdeithas yn 
gyfrwng bendithion i'r byd. Mae cael gwir 
adnabyddiaeth o'r cymeriadau a ffurfiant y 
gymdeithas lion yn sicr o ddarbwyllo pawb i 
gredu nas gall ei dylanwad lai na bod yn lles- 
ol iawn i'r byd. 

Mae dylanwad y gymdeithas hon i'w gan- 
fod yn ngwaith ei gwir aelodau ; nid yn 
ngwaith pob un a elwir ar ei henw ; canys 
mae llawer yn dyweyd, " Arglwydd, Ar- 
glwydd," wrrth lesu, ond ei ateb ef iddynt yw, 
^'Nis adnabum chwi erioed." Cristionogaeth 
sylweddol a chyflawn,fel y maeyn cael ei gos- 
od all an yn y Testament Newydd, ac nid 
Cristionogaeth fel y myn rhai dynion iddi 
fod, yw ffynonell y dylanw^ad ydym yn am- 
canu ddangos. Mae lesu wedi dod 4'i grefydd, 
ac yn ei grefydd, i'r byd. Mae wedi rhoi ei 



CRISTIONOGAETH. 55 

grefydd nid yn unig i ddynioD, ond mewn ac 
am ddynion. Md yn y personau a ddewisodd 
Crist yn ganlynwyr iddo oe^dd y dylanwad yn 
gynhenid felly ; ond yn yr Lyn a dderbynias- 
ant liwy oddiwrth lesu yr oedd y bywyd, y 
nerth, a'r dylanwad angerddol. 

Nid rhoi iV ganlynwyr yn unig, ond rhoi 
ynddynt, wnaeth lesu Grist. Ni ddewisodd 
yr Athraw mawr gewri dylanwad bydol na 
gwrthddrychau dylanwad daearol, yn gyf- 
ryngau dylanwad iddo ef ei hun. Eithr 
gwael bethau y byd hwn a ddewisodd ef, yn 
ol syniad y byd anianol am dynynt. Ni dde- 
wisodd efe Herod, brenin Gralilea ; Pilat tet- 
racli Judea; Cseser, Ymerawdwr Rhufain. Ni 
ddewisodd gyfoethogion y byd, byddinoedd y 
ddaear, enwogion cadfridogol maes y gwaed, 
cewri athroniaeth, nac enwogion areithyddol a 
meistriaid y gynuUeidfa : yr oedd y rhai hjn 
oil yn ei erbyn, yn ymosod arno, ac yn cyn. 
llwyno iV ddyfetha; tra mai gwehilion y byd, 
yn ol barn yr oes liono a ddewisodd efe : pysg- 
otwyr, publicanod, a pbechaduriaid. Wedi 
eu dewis, ni roddodd iddynt aur ac arian i 
brynu arfau a chodi byddinoedd yn ol dull y 
byd hwn ; ond gosododd ynddynt ddigon o 
elfenau gorchfygol — " ei ras ef." Cyfranodd 



56 DTLANWAD CrMDEITHASOL 

lesu o hono ei hun, o'i gyflawnder ei hun, el- 
fenau i gynyrchu dylanwad anorchfygol yn- 
ddynt hwy, i'w ddadblygu trwyddynt — 
"Teyrnas nefoedd o'ch mewn chwi y mae." 
G-wnaeth hwynt yn lestri i drosglwyddo yt* el- 
fenau oeddynt ac ydynt i orchfygu pob gelvD. 

Yr oedd Crist mor Uawn fel nad allai fod 
yn guddiedig. Felly hefyd y mae ei wir gan- 
lynwyr, aelodau ei gymdeithas, dinasyddion ei 
deyrnas — maent mor 11a wn o'r elfenau nefol, 
fel nas gallant fod yn guddiedig. Maent fel 
din as ar fryn, yr lion ni ellir ^i chuddio ; 
maent yn halen y ddaear, ac yn oleuni y byd. 
Mae eu gweithredoedd da mor ainlwg nes y 
mae dynion yn eu gweled ac yn dychwelyd i 
roi gogoniant i Dduw. 

Yn awr personau fel hyn, cymeriadau o'r 
nodweddion yna, yw aelodau y gymdeithas 
Gristionogol. x\c a'u cymeryd fel acJios, ni 
all yr eifaith fod ond yn fendithol — y dylan- 
wad fod ond yn un bendigedig dda — dylan- 
wad llesol a dyrchafol i'r gymdeithas ddynol 
drwy y byd. 



CRISTIOKOGAETH. 57 

PENNOD IV. 

Y Teulu Cristionogol, 

Y man cyntaf y mae dynion yn dod i gys. 
ylltiad a'u gilydd, neu y gymdeithas gyntaf a 
ffurfiant, yw y teulu. Dechreuwyd hi yn 
Eden, a pliarlia o hyd yn undeb rhwng dyn a 
dynes. Dechreuad teulu yw undeb dyn a 
dynes, yn wr a gwraig. Dyma y fam-gym- 
deithas. Nid oedd arferiad liyd yn nod y 
genedl luddewig, y genedl buraf ei moesau a 
rhagoraf ei breintiau, y cyfryw tebyeaf i 
wneyd yr undeb priodasol yn ffynonell cysur 
i aelodau y teulu. Nid oedd dewisiad person- 
ol na chymellion serch dwy galon yn blaen- 
ori yn ffurfiad yr undeb hwn, eithr trefniadau 
y rliieni oedd y cwbl. Felly lief yd yr oedd 
yn mhlith cenedloedd paganaidd ; nid ufudd- 
liau i ddarbwyllion argyhoeddiadol cariad eu 
calonau a wnai y mab a'r f ercli wrth ymbriodi, 
ond yn hytrach gorfod cydymffurfio yr oedd- 
ent a threfniadau masnachol eu rhieni neu eu 
ceidwaid : nid oedd cariad, serch, a barn ber- 
sonol o gwbl i weithredu ar y ddau cyn eu 
gwneyd yn un — yn deulu. Ac ni ystyrid yr 



58 DYLANV7AD CYMDEITHASOL 

undeb yn gyfcedin o fawr bwys, fel y cawn 
ddangos mewn man arall. Ond y mae Dy- 
lanwad Cristionogaeth ar y fam gymdeithas 
hon yu dra rhagorol. Mae wedi cynyrchu yn 
naturiol yn ol ei helfenau cyfansoddiadol, yr 
arferiad o ddewisiad personol, ac o garu cyn 
priodi, a phriodi am fod earn yn weithredol 
yn myned yn mlaen rhwDg y priodfab a'r 
briodferch ; a phriodir byd angau. Dyma y 
fath gymdeithas a ffurfir gan ddylanwad Crist- 
ionogaeth rbwng y ddau ryw; cymdeithas 
wedi ei rfurfio fel yna yw priodas yn ol eg- 
wyddorion y Testament Newydd : rhaid ei bod 
o'r nodweddion a nodwyd cyn y gall fod yn 
deilwng o gael ei galw yn ordinTiad Gristion- 
ogol. Bod rhai a elwir yn Gristionogion yn 
ymbriodi dan ddylanwad cymellion eraill, ac 
yn byw yn anghariadus, yn tori priodas, &c., 
sydd wirionedd. Ond nid yw hyn i'w briod- 
oli i ddylanwad Cristionogaeth ; eithr i ddy- 
lanwad pethau gwrth-Gristionogol. Cariad yw 
prif elfen Cristionogaeth ; ac y mae yr elf en hon 
yn cyfranu yn helaeth o honi ei hun i bob cym- 
deithas a ffuifia. Mae Cristionogaeth yn gor- 
chymyn ynbendant i wr a gwraig garu eu gil- 
ydd, a pharchu y naill y Hall — ymgadw oddi- 
wrth bawb eraill, a bod yn bur i'w gilydd — un 



CEISTIONOaAETH. 59 

gwr ac un wraig — cyd-gyfaneddu hyd angau. 
Pan y mae personau yn by w neu yn ymddwyn 
f el arall, y mae hyny am eu bod dan ddylanwad 
dyeithr i Gristionogaetli Gymdeitliasol. Mae 
cysegredigrwydd priodas, serch a chariad y 
priodfab a'r briodfercli, a dewisiad personol, 
yn hynodion a neillduolion yr oes Gristionog- 
ol a gwledydd CristioDogol; ac y maent yn 
fendigedig. 

Parliad Priodas. — Dywed Geikie yn ei 
Life and Words of Christ, fod dysgeidiaeth yr 
atbrawon luddewig ynamser Crist yn caniatau 
rhoi llythyr ysgar os buasai g wraig wrth 
barotoi ciniaw i'w gwr yn dygwydd gadael i'r 
ymborth losgi ! Ac yr oedd y Rhufeinwyr yn 
ystyried y gallasai gwr a gwraig ddadgysylltu 
pryd y mynent. Gwnaeth Cicero, ar ol bod 
yn briod ddeg-ar hugain o flynyddoedd, anfon 
ei wraig, Terentia, ymaith. 

Gwnaeth Cato, yr ieuengaf, ysgaru a'i wraig 
er mwyn ei rhoddi yn wraig iV gyfaill. Ond 
y mae Cristionogion yn ystyried priodas yn 
gymdeitdas am fywyd. Gwir fod eithriadau 
i hyn, megys caniatau llythyr ysgar am odineb^ 
ac am greulonder gwarthus. Ac y mae Crist- 
ionogaeth wedi dylanwadu i ddyrchafu priod- 
as, pa le bynag y mae y Beibl, yr efengyl, a 



60 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

Christionogion yn allu llywodraethol ar gym- 
deithas. 

Ond un peth yw gwneyd haeriad, a pheth 
arall yw profi yr haeriad yn wirionedd. Mae 
yn bosibl i ni briodoli gormod o ddaioni i 
Grristionogaetli, fel ag y mae dosbartli anffydd- 
ol yn priodoli iddi lawer o ddrygioni. Pe 
gadawsem ein gosodiadau ucbod heb ycliwan- 
egu prawfion i'w cywirdeb, buasem yn euog 
o'r un peth a Mr. Ingersoll ; gwneyd haeriad- 
au heb eu profi. 

Mae yn bosibl profi ein gosodiadau mewn 
amryw ffyrdd, megys yn gyntaf, Dysgeidiaeth 
y Testament Newydd parth priodas. Mae 
Crist wrth siarad am briodas yn dweyd: 
" Ond yr wyf fi yn dywedyd i chwi fod pwy 
bynag a ollyngo ymaith ei wraig, ond o achos 
godineb, yn peri iddi wneuthur godineb : a 
phwy bynag a briodo yr hon a ysgarwyd, y 
mae efe yn gwneuthur godineb." Mat. 5:82. 
" Oblegid hyn y gad dyn dad a mam, ac y glyn 
wrth ei wraig, a'r ddau fyddant yn un cnawd. 
O herwydd paham, nid ydynt mwy yn ddau^ 
ond un cnawd. Y peth, gan hyuy, a gysyllt- 
odd Duw nac ysgared dyn." Mat. 19 : 5. 6. 
Yn y geiriau yna gwelir mai dau yn unig sydd 
yn cael eu gwneyd yn un; felly, nid oes yma 



CRISTIONOGAETH. 61 

le i amlwreiciaetli i osod troed i lawr. Gwelir 
hefyd fod priodas o osodiad Duw, a'i bod yn 
annhoradwy ond gan Dduw trwy law oer ang- 
au. Mae priodas jn cael lie pwysig hefyd yn 
ysgrifeniadau yr Apostol Paul. Dywed': 
" Anrhydeddus yw priodas yn mhawb, a'r 
gwely dihalogedig ; eithr puteinwyr a godin- 
ebwyr a farna Duw." Heb. 13: 4. 

Pan gofiom i Caesar wneyd cyfraith i ddi- 
wygio inoesan, a chefnogi priodas, gan gania- 
tau gwobran a ffafrau neillduol i famau priod, 
ac i dadau a feddent blant cyfreithlon, gwelwn 
reswm digonol dros fod yr apostol yn ysgrif- 
enu cymaint ar y mater yma. Dywedir fod 
gwragedd o rengoedd uchaf cymdeitlias yn 
Rhnfain yn gosod en henwau yn nghofrestrau 
y puteindai cyhoeddus. Pa ryfedd, felly, fod 
cymaint o sylw yn cael ei dalu i'r pwnc hwn 
yn Epistolau Paul ? Dyfynwn rai o'i sylwad- 
au: "Ac i'r rhai a briodwyd, yr wyf yn 
gorchymyn, nid myfi, chwaith, ond yr Ar- 
glwydd, nad ymadawo gwraig oddiwrth ei 
gwr : ac os ymedy hi, arhoed heb briodi, neu 
cymoder hi a'i gwr : ac na oUynged y gwr ei 
wraig ymaith." 1 Cor. 7 : 10, 11. " Y gwyr, 
cerwch eich gwragedd megys y carodd Crist 
yr eglwys, ac a'i rhoddes ei hun drosti.'' 



62 DYLAN WAD CVMDEITHASOL 

Eph. 5 : 25. " Ond chwithau hefyd cytnain 
un, felly cared pob un o lionoch ei wraig, fel 
ef ei hunan ; a'r wraig edryched ar iddi barchu 
ei gwr." Eph. 5 : 33. " Y gwyr, cerwch eich 
gwragedd, ac na fyddwch chwerwon with- 
ynt." Col. 3: 19. 

Dysgyhlaeih y Teulu. — Mae Paul wrth eg- 
luro egwyddorion cymdeithasol parth teulu, yn 
ychwanegu at ddyledswyddau gwr a gwraig, 
ddyledswyddau rliieni a phlant. " Y plant, 
ufuddhewch i'ch rhieni yn mhob peth ; canys 
hyn sydd yn rhyngu bodd i'r Arglwydd yn 
dda. Y tad an, na chyffrowch eich plant fel na 
ddigalonont" Col. 3. 20,21. "Ond maeth- 
wch hwynt yn addysg ac athrawiaeth yr Ar- 
glwydd." Eph, 6:4. Y mae hefyd mewn 
teuln yn fynych gysylltiad meistr a gwas. 
Felly gosodwn yma orchymyn Cristionogaeth 
i'r rhai hyn : " Y gweision, nfuddhewch yn 
mhob peth i'ch ineistriaid yn ol y cnawd ; nid 4 
llygad wasanaeth, fel boddlonwyrdynion, eithr 
mewn symlrwydd calon yn ofn Duw; a pha 
beth bynag a wneloch, gwnewch o'r galon, 
megys i'r Arglwydd, ac nid i ddynioo," Col. 
3: -^2, 23. "Y meistriaid, gwnewch i'ch 
gweision yr hyn sydd gyiiawn ac iiniawn : gan 
wybod fod i chwithau Feistr yn y nefoedd.'^ 
Col. 4 : 1. 



CRISTIONOGAETH. 63 

Mae yn eglur wrtli y dyfyniadau uchod fod 
Cristionogaetli yn cymell pawb i gydnabod eu 
lie, ac ymddwyn yn gariadus a chyfiawn tuag 
at eu gilydd, gan fod Duw yn eu dal yn gyf- 
rifol am bob petli a wnant ; " A pha fesur y 
mesuroch yr adfesurir i chwithau." 

Yn nesaf, gellir profi ein gosodiad wrth ed- 
rych ar briodas a theulu tu allan i ddylanwad 
Cristionogaeth- Yn banes cenedloedd y byd 
cawn dri math o briodasau : Gwraig yn meddu 
llawer o wyr ; gwr yn priodi llawer o wragedd, 
ac un gwr i un wraig, ac un wraig i un gwr. 
Gwyr pawb mai y math olaf o briodas sydd 
mewn bri ac arferiad yn mhob man lie y mae 
Cristionogaeth yn cael dylanwad llywodraeth- 
ol ar gymdeithas ac arferion y bobl. Yr oedd 
crefydd y patriarchiaid ac eiddo Moses yn 
gefnogol iawn i'r math yma, ond yn Nghrist- 
ionogaeth, y mae y dylanwad gorchfygol o^i 
blaid, Cristionogaeth sydd wedi, ac yn parchu 
calonau y teulu dynol yn ddyladwy. Wrth 
barchu calonau, y mae priodas yn cael ei lie 
priodol; nid nwyd ac nid golud, sydd yn 
blaenori, ond gwir deimlad y fynwes. Wrth 
fabwysiadu y dull Beiblaidd o briodas, y mae 
y rhyw fenywaidd yn cael ei dyrchafu. 
Gwedi i'r Ymerawdwr Constant ine broffesu 



64 DYLAN WAD CYMDEITHASOL 

Cristionogaetli, gwaharddodd ysgariad, a 
dyrchafodd biiodas i safle uwch nag y bu er- 
ioed cyn hyny yn mhlitli y Rhufeinwyr a'r 
Groegiaid. Ac erys ei waharddiad yn ei rym 
hyd heddyw yn eglwys Rhufain. 

Ac y mae i raddau helaetli mewn arferiad 
yn Ewrop ac America. Yn yr amser gynt, 
nid oedd priodas ond pryniad, neu roddiad, 
neu ddaliad, a lladrad ; hyny yw, yr oedd dyn 
yn dod i feddiant o wraig yn yr 1111 dull a 
modd ag oedd yn dod i feddiant o ryw bethau 
eraill. Dywed Chambers fod cytundeb 
gwerthiad yn sylfaen cysylltiad priodasol yn 
mhob cyfundrefn o gyfraitb henafol : gwerth- 
id y raerched gan en tad yr un fath ag y 
gwerthid rhywbeth arall ganddo. Yr oedd 
y cytundeb yn cael ei wneyd heb ymgyng- 
ori dim 4'r rhai oeddent i ymuno yn 
un mewn priodas — cytundeb rhwng y ddau 
dad oedd. Rhoi y ferch i fyny gan y tad, a'i 
chymeryd adref gan y priodfab oedd yr unig 
ddefod briodaso] mewn llawer man ; a'r unig 
brawf o briodas oedd meddiant o'r briodferch 
gan y priodfab. 

Yn raddol daethpwyd i ymgyngori 4'r plant 
cyn eu huno mewn priodas. Ac fel y nod- 
wyd yn barod, yn mhob man lie y mae eg- 



CRISTION OG A.ETH. 6 5 

wyddorion Cristionogaetli yn llywodraethu, y 
mab a'r ferch eu hunain dan ddylanwad car- 
iad a chymellion serch at eu gilydd, sydd yn 
gwneyd y cytundeb priodasol ; tra nad yw y 
rhieni ond caniatan, y llywodraeth ocd cydna- 
bod, a'r eglwys ond gweddio am fendith ar y 
cysylltiad. 

Amlwreiciaeth. — Caniateid amlwreiciaetli i 
bawb, ond i'r offeiriaid, yn yr Aipht. Cania- 
teid hefyd, a hyny ar sail esiampl eu duwiau 
a'u duwiesau, i frodyr briodi a'u chwiorydd ! 
Yr oedd cyfraith a cbrefydd Babilon a Persia 
yn caniatau llawer o wrageddi'w breninoedd ; 
a phob gwraig yn cael ei gosod ar eiphen ei bun 
— byw yn unig. Ac yr oedd Lyd yn nod y 
Magiaid yn cyfreithloni cyfathracb gnawdol 
rbwng brawd a cbwaer, tad a'r fercb, mam a'r 
mab. — Hollin^s Arte. Hist, 

Darfu Alexander Fawr wneyd llawer o 
ddaioni i ddiddymu y ffieidd-dra hwn. Ac er 
fod engreifftiau o foesau isel ac amlwreiciaeth 
yn mhlith plant Duw yn y Beibl, eto nid yw 
hyn yn cael cefnogaeth gan y grefydd ddwyf- 
ol. Nid oes gorchymyn na chaniatad wedi 
cael ei roi o'r nef i neb gael mwy nag un 
wraig tra y byddo bono byw ; " Canys y 
wraig y mae iddi wr, sydd yn rbwym wrth 



66 DYLAN^WAD CYMDEITHASJL 

y ddeddf i'r gwr, tra y byddo efe byw : ond 
o bydd marw y gwr, hi a ryddhawyd oddi- 
wrth ddeddf y gwr. Ac feliy, os a'i gwr yn 
fyw, y bydd hi yn eiddo gwr arall, hi a elwir 
yn odinebus ; eithr 08 marw fydd ei gwr hi, y 
mae hi yn rhydd oddiwrth y ddeddf ; fel nad 
yw hi odinebus, er ei bod yn eiddo gwr ar- 
all." Ebuf. 7 : 2, 3. Dyna y ddeddf, deddf 
Sinai, yn ol fel y deallai Paul hi ; ac yr oedd 
ef yn sicr o fod yn ei deall gystal a neb, wedi 
ei addysgu ynddi wrtb draed Gamaliel. Ac 
felly hefyd y mae deddf yr efengyl — deddf 
mynydd Seion. 

Ac y mae priodas perthynasau agos yn cael 
ei wahardd yn bendant yn y Beibl. Mae 
gwahaniaeth rhwng goddefiad a gorchymyn. 
Mae Duw yn goddef llawer o ddrygau yn y 
byd ; ond nid yw hyuy yn profi mai dyna ei 
ddymuniad a'i ewyllys ; goddef amlwreiciaetb 
o herwydd dyfnder llygredd en nwyd wnaeth 
Duw i Israel, a goddef Hythyi ysgar wnaeth 
Moses o herwydd calon-galedwch y bobl, ond 
nid felly yr oedd o'r dechreuad, eithr yn wryw 
a benyw y creodd Duw hwynt. Rhaid oedd 
i Mabomed wneyd Beibl newydd iddo ei hun 
a'i ganlynwyr cyn ygallodd sefydlu amlwreic- 
ia eth ac israddoldeb y rhyw fenywaidd. 



CKISTIONOGAEIH. 67 

Felly hefyd y gorfu i Brigham Young a 
Joseph Smith ycliwanegu cyfrol o ddysgeid- 
iaeth at y Gyfrol Ddwyfol, cyn cael awdurdod 
digoDol dros amlwreiciaeth. Mae y ffeithiau 
hyn yn awgrymu ffaith arall, sef nad yw y 
Testament Newydd yn caniatau i ddyn gael 
mwy nag uu wraig. 

Mae Cristionogaeth wedi dyrchafu y rhyw 
fenywaidd, wedi rhoi urddas ar y teulu, ae 
wedi cysegru priodas a cliysegriad sanctaidd a 
dedwydd. 

Ac er fod socialism gan wahanol socialists 
yn Scotland, Ffrainc, ac America, wedi gwneyd 
ymdrech wrol i ddifodi y ffurf Feiblaidd o 
deulu, gellir dyweyd, fel ag y dywedodd un 
arall — " Y mae y teulu yn graig yn erbyn yr 
hon, nid yn unig bydd pob ymosodiad yn ofer, 
ond hefyd, distrywir yr ymosodwr yn cbwil-^ 
friw wrth ei tharo. Ni allwn, beth by nag, 
ddychyraygu am well ac uwch sylfaen naturiol 
o deimladau ysbrydol, na pherthynasau teu- 
luol. Y mae unrhyw ymgais i fyned tu draw 
i'r sefydliad teuluaidd, fel sylfaen pob cym- 
deithas a bywyd, yn ddiwygiad yn erbyn 
natur, ag sydd yn syrthio yn ol i gymysgaeth 
—chaos:''— Old Faith, (&c.,p, 291. 

Yn ol cyfraith E-hufain, yr oedd y gwrag- 



^8 DYLAlSrWAD OYMDEITHASOL 

edd mor ddarostyngedig iV gwyr ag oedd y 
caethion i'w perchenogion hwy. — lAddeWs 
History of Rome^ p, 400. 

Ac fe allai y perchenog wneyd o'i gaeth- 
was fel y mynai lieb fod yn gyfrifol i neb am 
hyny. Dichon y byddai yn anhawdd cael 
gwell darlun o gyflwr teulu anghristionogol 
hoUol ac o sefyllfa israddol y " rhyw deg" nag 
^ geir yn anerchiad gwraig y Parcli. Dr. But- 
ler, y cenadwr cyntaf a anfonwyd allan i'r 
India gan y Methodistiaid. Yn yr anerchiad 
dywedai Mrs. Butler : " Y mae y menywod 
yn yr India, yn myned oddiamgylch a gor- 
cliudd dros eu gwynebau. Mae y tadau yn fyn- 
ych yn ddigofus iawn pan y mae merched yn 
cael eu geni iddynt ; ac y mae y mamau yn 
cael eu euro weithiau i farwolaeth gan eu 
gwyr am fod mor anffodus a rhoddi genedig- 
aeth i ferched. Ciedir yn India gan y brod- 
orion paganol, os na bydd gan ddyn fab i'w 
gladdu ef, fod ei enaid yn disgyn i ryw gread- 
ur israddol : nis gall merch rwystro yr anffawd 
yna iV tbad ; ac o ganlyniad lleddir lluaws o 
ferched yn eu mabandod, neu yn yr esgoredd- 
f a. Dyweddiir y ferch pan yn faban ; ac ni wyr 
hi ddim am ei darpar-wr, ac ni cha ei weled 
chwaith hyd nes eu priodir. Ac ar eu dydd 



CEISTIONOGAETH. 69 

priodas cant gyfarfod a'u gilydd a siarad a'r 
naill y Hall am y tro cyntaf : a bwytant un 
pryd o fwyd gyda eu gilydd : ond ar ol hynj 
ni cha y wraig byth eistedd i gydfwyta a'i 
phriod. Y mae hi yn byw all an o'r golwg, 
mewn trigfan o'r enw zenana, lie y gall gael ei 
lladd heb fod neb o'r tu allan yn gwybod, gan 
ei bod yn liollol yn meddiant ei gwr : gall ef 
wneyd a lii fel y myno. M chaniateir i neb 
ond ei gwr, ei mab, a'r offeiriad fyned ati i'r 
zenana. Gwelir hen wragedd wedi eu gadael 
ar Ian yr afonydd i farw, a'u traed yn, neu 
wfth y dyfroedd ! 

Yr unig hawl-fraint a fedd y wraig y w mell- 
dithio el gwr. Ac am y zenana, lie bawlyd,. 
anaddas, hyd yn nod i greaduriaid israddol 
ydyw ; ac y mae yn groes drom i feny wod 
Americanaidd i ymweled a'r trigfanau afiach 
hyn" [Traddodwyd yr anerchiad a gynwysai 
yr ymadroddion yna o flaen Ihe Methodist Con- 
fer ence at Fall River ^ Mass., May, 1881. J 

Dyna gyflwr cymdeithas o dan ddylanwad 
paganiaeth y 19 eg ganrif ! Dyna y fath bri- 
odas, y fath barch a osodir ar greadur o'r un 
natur a phriod oleddau a pharhad a ninau. 
Ond y mae dylanwad Cristionogaeth yn dwyn 
hyd yn nod frodorion India i gydnabod cyd- 



70 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

raddoldeb y ddau ryw, ac i osod parch neill- 
duol i'r wraig fel y llestr gwanaf. Mae y 
wraig yn cael y lie goreu yn y ty Cristionogol; 
ac nid yw y bwrdd bytli yn llawn os na bydd 
hi yno. Mae ei merched yn cael eu croesawu 
i'r teulu gyda yr nn edmygedd ag y croesawir 
ei meibion. Mae ei lladd hi yn fwy o dros- 
edd braidd nag yw lladd gwryw. Mae y 
gyfraith yn ffafriol iawn iddi. 

Y mae i fenyw rinweddol safle uwchraddol 
yn ngwledydd cred ; ac y mae geiriau y Parch. 
Thomas Levi, yn ei " Hanes o Brydain Fawr" 
yn briodol iawn i bob gwlad sydd wedi der- 
byn y grefydd Gristionogol. Mewn perthyn- 
as i ddylanwad Cristionogaeth ar y Prydein- 
wyr ar eu dyfodiad i'r ynys dywed — "Un 
gwasanaeth pwysig o eiddo Cristionogaeth yn 
yr oesoedd hyn oedd dyrchafu y rhyw fenyw- 
aidd i safle mwy parchus a chyfrifol mewn 
cymdeithas." Tu dalen 22. 

Yn awr y mae digon wedi cael ei ysgrifenu 
genym i ddangos y gwahaniaeth dirfawr sydd 
rhwng cymdeithas Gristionogol a chymdeithas 
baganaidd. Gwelir yn eglur ragoriaeth pri- 
odas , tenlii , a chartref Cristionogol ar 
eiddo rhai paganol. Yraa, lie y teyrnasa 
Cristionogaeth, y mae cariad a pharch gan y 



CRISTIONOGAETH. 71 

gwr aV wraig at eii gilydd ; anwyldeh a gofal 
tad a mam yn amgylchynu yr holl blant yn 
annibynol ar eu rhyw, a dygir hwynt i fyny 
gyda phleser a dyddordeb neillduol yn addysg 
ac athrawiaetli yr Arglwydd. Ac y mae y 
gweision a'r meistriaid yn teimlo mai brodyr 
ydynt, ac mai ffyddlondeb a chyfiawnder 
sydd i'w nodweddu. Felly nis gall y rhai a 
osodir yn y teulu hwn lai na theimlo awyr 
iaclius a pheraroglus yn eu bywiogi a'u had- 
loni. A phan yr ant allan i ffurfio teulu eu 
hunain, byddant yn debygol iawn o ddylan- 
wadu yn llesol ar gymdeithas, yn enwedig 
OS byddant hwy eu hunain yn bersonol wedi 
darparu elfenau Cristionogaeth i'w calonau i 
lywyddu eu bywyd. 

Mae lluaws o f^n-gymdeithasau, yn y rhai 
y daw dynion i gysylltiadau a'u gilydd meg- 
ys cymydogion, ond digon ar hyn yw nodi fod 
Cristionogaetli yn peri i'w deiliaid wneyd i er- 
aill fel yr ewyllysiant i eraill wneyd iddynt 
hwy — i bob un garu ei gymydog fel efe ei hun. 
Os gwneir hyn, bydd pob peth yn dda mewn 
cymydogaeth. Mae hefyd gymdeithasau dyn- 
garol, cymdeithasau addysgol, cymdeithasau 
llenyddol, cymdeithasau i gyfarfod 4 gwahan- 
ol angenion yr hil ddynol, ond gofod a balla i 



72 DYLAN WAD CYMDEITHASOL 

ni draethu arnynt un ac un yma. Bydd i am 
rai o honynt gael sylw wrth ytndrin a gwa 
hanol faterion cyn gorphen y traethawd hwn. 
Ond y mae dau heih cymdeithasol wedi der- 
byn i raddau helaeth, ac yn derbyn i raddau 
helaethach ddylanwad Cristionogaeth mewn 
modd neillduol — crefydd a gwladlywiaeth. 

Crefydd. — Y mae Cristionogaeth yn grefydd? 
ac y mae 3^n effeitliiol iawn ar grefyddau y 
byd. Nid oes ganddi ond un Duw, un efeng- 
yl, un Ceidwad, un aberth, un gobaith, ac un 
nefoedd, i bawb ; ac felly, y mae yn naturiol 
yn dylanwadu i uno dynion 4'u gilydd, a'u 
gwneyd yn un genedl sanctaidd, un bobl bri- 
odol i Dduw, ac i frysio yr amser hyfryd ar y 
ddaear, pryd na " bydd ond un gorlan ac un 
bugail." Y mae dylanwad cymdeithasol 
Cristionogaeth yn effeithio i ddileu caste^ ac i 
ddifodi pob peth a duedda i ysgaru dynion 
oddiwrth eu gilydd o ran teimlad ac an^'vyl- 
deb. 

GwladlywiaetJi.— Yr un modd y mae mewn 
cysylltiad a gwladlywiaeth ; er nad yw Crist- 
ionogaeth yn traethu yn benodol, nac yn cefn- 
ogi yn neillduol, unrhyw fath o ffurf-lywodr- 
aeth wladol, eto y mae tuedd ei helfenau i 
gymodi pawb, a'u cael i fyw mewn heddwch. 



CKISTIONOGAETH. 73 

Cyfeiria lygad ein gobaith i'r dyfodol dymun- 
ol hwnw, pryd y bydd Cristionogaeth wedi 
dylanwadu ar y bobl " i guro eu cleddyfau yn 
sychau, a'u ^'gwaewffyn yn bladuriau ;" pryd 
na " chyfyd cenedl gleddyf yn erbyn cenedl, 
ac na ddysgant ryfel mwyach." Daw y mat- 
erion hyn dan sylw eto wrth ein bod yn ym- 
drin a gwahanol bethau yn fanylach yn y pen- 
odau dilynol. 



74 DYLAlfWAD CYMDEITHASOL 

RHAN II.— YR ADEILAD 
Arweiniad, 

Ni welir dylanwad ond yn ei elfenau a'i 
ffrwythau. Yr ydym yn barod wedi dangos 
elfenau Dylanwad Cymdeithasol Cristionog- 
aeth yn rhan gyntaf y gwaith hwn ; y mae 
genym yn awr i ddangos ei fewythau. I wy- 
bod dylanwad yr haul ar arwynebedd y 
ddaear, rliaid sylwi ar y eyfnewidiadau a eff- 
eithir ganddo. Gwelir dylanwad ei oleuni yn 
neillduol yn ymlid ymaith dy wyllwch y nos ; 
gwelir dylanwad ei wres yn poethi, berwi, a 
Uosgi ; sychu, caledu, a thoddi. 

Mae y eyfnewidiadau a gymerant le yn 
dangos ei ddylanwad ar y pethau y daw i 
gyffyrddiad 4 hwynt. Mae i Gristionogaeth 
Haul cyfiawnder ; gwelir ei ddylanwad yn 
ymlid ymaitli dywyllwch moesol, anwybod- 
aetli yr oesau oddiar wyneb deallawl dynion, 
partli natur a'i Chreawdwr, parth defnyddiau 
a'u helfenau, partli deddfau naturiol, moesol, 
ac ysbrydol, a'u defnyddioldeb, a'r perygl o'u 
troseddu, ac Awdwr y rhai hyn. Mae dylan- 
wad Cristionogaeth yn toddi calon galed pech- 



CRISTIONOaAETH. 75 



adnr, a'i gwneyd fel llyn dwfr ; yn gwneyd 
y marw moesol yn fyw i rinwedd ; yn agoryd 
y deall ysbrydol i weled ardderchawgrwydd 
trefn gras; yn peri i'r drygionus adael ei ffyrdd 
pechadurus, a dychwelyd at yr Arglwydd ; i 
gashau y drwg, ac i lynu wrth y da. A dang- 
os hyn drwy brofi ein gosodiadau fydd amcan 
y pennodau canlynol. 



76 DVLANWAD CrMDEITHASOL 



PENNOD V. 

Cymdeiihas yn y Goi^pJieiwl^ a Cfhymdeithas yn 
y Presenol. 

Dosran 1. — Crefydd, Moesoldeb, a Gwy- 
bodaeth. — Mae crefydd yn rlian o dueddion y 
natur ddynol ; mae crefydd yn gyffredin i bob 
oes a chenedl yn banes yr hil ddynol. Ond 
nid yr un ^refydd sydd gan bawb : amrywia 
cenedloedd ac oesau yn ngwrtbddrychau a 
defodau eu crefydd. Mae yr un peth yn 
wirionedd parth moesoldeb ; ac y mae moesol- 
deb a chrefydd yn berthynasau mor agos fel 
na chawn eu cadw ar waban yn y traethawd 
hwn. Felly hefyd y mae gwybodaeth yn 
berthynas agos iawn i grefydd, ac y mae cref- 
yddwyr wedi bod ac yn bod yn gefnogwyr 
gwresog i wybodaeth — blaenoriaid y naill 
oedd, ac y\v, blaenoriaid y Hall ; ac o gan- 
lyniad traethwn ar y rbai hyn gyda eu gilydd 
yn yr un dosbarth. 

Golwg digon digalon a fiiaidd sydd i'w 
gweled ar gymdeithas yn mhob man, lie nad 
y w Cristionogaeth wedi gwasgaru ei bendith- 



OEISTIONOGAETH. 77 

ion yno, fel ag i beri iddynt gael eu teimlo yn 
ddylanwad effeithiol. 

Pan ddaeth lesu Grist i'r byd, yroedd cym- 
deithas mewn cyflwr isel lawn. Dywed un 
awdwr galluog, a'r hwn y cytuna awduron er- 
aill, fod y byd y pryd hwnw yn ei farn gref- 
yddol yn dra amry wiol. Yr oedd y rlian or- 
llewinol o bono yn rhanedig i dri dosbarth : 
Canlynwyr Epicurus, Zeno, a Plato. Credai 
y dosbarth cyntaf fod Duw, ond nad oedd yn 
ymyraeth dim a'r byd presenol ; a bod llawer 
o dduwiau israddol i'r Duw mawr. 

Credai yr ail ddosbartli fod y byd yn 
ddwyfol, a bod Duw yn byw ynddo. Credai 
y dosbartb olaf o'r tri fod natur yn cynwys 
Duw, ac mai oddiwrth natur yd eillia yr enaid 
dynol, ac mai i natur y dychwela yn ol yn y 
diwedd. Yr oedd rhyw debygolrwydd i hyn 
yn marn y Dwyreinwyr hefyd, er fod gwahan. 
iaeth lawer rhyngddynt a'u cyfoedion gor- 
Uewinol. Yr oedd crefydd Groeg a Rhufain yn 
fwy allanol a gorwycb nag eiddo y Gorllewin 
yn gyffredin. Mae swn gwirionedd a thegwch 
yn y dyfyniad canlynol : " Y mae haneswyr 
eglwysig weithiau yn cael eu cyhuddo o osod 
all an gyflwr moesol y byd paganaidd yn rhy 
ddu ; ac yn sicr y mae ochr oleu i fywyd yn 



78 DYLAN WAD CYMDEITHASOL 

yr Ymerodraeth Rufeinig olaf, yr hon y myii Mr. 
Leek, ac eraill a ytnhyfrydant i rodio ar yr 
oclir heulog i ystrydoedd Rhufain, i ni edrych 
arni. Ond y mae tu dalenau Tacitus yn ddu 
gan gofnodion o droseddau ; ac y mae con- 
demuiad yr Apostol Paul o f oesau y Rhuf ein- 
wyr yn cael cadarnhad a chefnogaeth mewn 
mwy nag un dadguddiad o fywyd claddedig 
Pompeii. "Pe caem weled bywyd mewnol 
cymdeithas y cyfnod hwnw yn bortreiedig o'n 
blaen," ebai Proff, JoUoett, *^ buasem yn troi 
ymaith oddiwrth y fath olygfa gyda dygasedd 
a galar." Pan oedd athronwyr yn areithio yn 
hyawdl am rinwedd, yr oedd drygioni yn tyfu 
yn rhy gyffredin, fel nad gwiw oedd llefaru yn 
ei erbyn, neu ei nodi allan yn warth. Er preg, 
etliu moesoldeb, yr oedd caetliwasiaeth yn 
pentyru ei ddrygau i gymdeitlias ; ac yr oedd 
Uafur rhesymol yn soddi i ddianrhydedd. Er 
i'r awdurdodau gwladol ychwanegu ychydig 
at ragorfreintiau y menywod, eto yr oedd 
priodas wedi myned ac yn cael aros yn gytun- 
deb masnachol yn eu golwg. Fel engreifftiau 
o byn, cawn Cato yn gyru ymaitb ei hen a'i 
ffaeledig weision ; a dywed Juvenal fod un 
feistres yn ei digofaint wedi croesboelio "ei 
chaetbwas ; ac yr oedd anifaileiddiwch yr oes 



CRISTIONOGA.ETH. 79 

yn cael ei foddhau yn y golygfeydd creulon a 
welid yn y Coloseum." 

Yr oedd gwyr a gwragedd yn ymadael a'u 
gilydd pryd y mynent ; a chaniateid i'r caeth- 
ion ymgyfatlirachu er mwyn lluosogi a magu 
caethion iV meistriaid. Mae nodweddion y 
troseddau am y rhai y cospid k marwolaeth yn 
dangos tywyllwch meddyliol a dibrisiad byw- 
yd dyn. Canfyddir hyn yn y modd creulon 
yr ymddygid at garcharorion rhyfel, ac yn 
neillduol yn ymddygiad yr luddewon yn hawl- 
io croeshoeliad Crist, ac yn nghydymffurfiad y 
Rhufeinwyr a'u cais, er en bod ar yr nn pryd, 
wedi prawf manwl, yn cydnabod Crist yn 
ddifai ! Ni chaniateir pethau fel yna heddyw 
yn un wlad wareiddiedig : ibaid profi euog- 
rwydd y carcharor cyn y caniateir cosb arno; 
OS yn ddieuog, amddiffyna y gyfraith ef rbag 
cael cam, a chosbir ei gam-gyhuddwyr a'i ym- 
osodwyr. Gwelir hefyd greulonder gresynus 
yn hanes dinystriad olaf Jerusalem gan Titns 
o Rufain. 

Dangosir cigeiddiwch rbyfeddol ac anfoesol- 
deb dn iawn gan yr Inddewon at eu gilydd 
tra yr oedd y ddinas yn warchaedig, Ond y 
mae creulonder mwy, a duach moesoldeb yn 
cael eu dangos yn ymddygiad y Rhufeiniaid 



80 DYLANWAD OYMDEITHASOL 

at yr luddewon ffoedig o'r ddinas pan oedd y 
newyn du yn annyoddefol yno. Gorchymyn- 
wyd i'r milwyr Ehufeinig ddal pob luddew a'i 
groeshoelio o flaen llygaid edrychwyr o'r ddin- 
as warchaedig. 

Dywedir fod 400 neu 500 yn hoeliedig ar 
groesau yr un pryd lawer boreu. O'r diwedd 
yr oedd y ffoedigion mor lluosog, a'r croes- 
hoelio mor ami fel nad ellid cael digon o goed 
i wneyd croesau at y gwaith. O ganlyniad tor- 
id ymaith aelodau y ffoedigion o'r ddinas, a 
gorfodid Lwynt i ddychwelyd yn y cyflwr 
hwnw i'r ddinas a'r newyn. Ac er hyn oil, ni 
orchfygwyd ystyfnigrwydd yr luddewon — yr 
oeddynt yn hollol anifeilaidd eu teimladau. 
Gwell oedd ganddynt ladd eu hunain a Uadd 
eu gilydd, na rhoi fyny yn orchfygedig ac 
heddychol i'r goresgynwyr, er y buasent wrth 
hyny yn cael arbediad bywyd ac arbediad i'w 
teml sanctaidd. Arwydd o ddiffyg gwybod- 
aeth a dynoliaeth ddyrcLafedig yw ymlyniad 
wrth ystyfnigrwydd pen-boeth a chreulon fel 
yna. Arferai y cenedloedd yn yr oesau gynt 
feddianu y tiriogaethau a enillent mewn rhyf el 
drwy orchfygiad, a chymerent y bobl yn gaeth- 
ion a gwerthent liwy fel y gwerthid anifeil- 
laid neu nwyfau. Wedi i Julius Caesar ddar- 



CRISTIONOGAETH. 81 

ostwng Prydain, cymerodd lawer o'r brodor- 
ion yn garcharorion a gwerthwyd hwynt yn 
marchnad Rhufain yn gaetbioD. 

Yr oedd pob cenedl yn ystyried pawb tu 
allan iV cenedl eu bunain yn farbariaid. Ac 
yr oedd hyd yn nod athronwyr yr oesau gynt 
yn cyfrif fod y barbariaid wedi eu creu i f od 
yn gaethion i bobl wareiddiedig. Hefyd ar- 
ferid cigeiddiwch rhyfedd — cymerid aelodau 
y corph ymaitb — eid a phen y gelyn gorch- 
fygedig adref ar drostan f el arwydd buddugol- 
iaeth, tra y gadewid ei gorpb yn yraborth i 
adar a bwystfilod. 

Mae pethau o'r nodwedd hyn yn cael eu har- 
feryd yn awr gan Indiaid Gogledd America, 
yr hyn a ddengys mai tuedd natur lygredig 
llwythau anwaraidd y byd ydyw cigeiddo yn 
y modd mwyaf creulon eu gelynion, a gorfol- 
eddu yn eu gwaith anfad. 

Nid oedd cyflwr ein raam-wlad, Prydain, yn 
rbagori fawr ar wledydd eraill mewn moesol- 
deb a chrefydd. Rhaid cyfaddef gyda Mr. 
Thomas Levi fod ein cenedl cyn iddi gael 
Cristionogaeth yn isel a gresynus iawn. " Yr 
oedd dylanwad yr offeiriaid Derwyddol ar y 
bobl yn ddiderfyn ; ac ni ddarostyngwyd y 
meddwl dynol erioed yn is gan eilunaddol- 



82 DTLAXWAD CITMDEETHASOL 

iaeth nag y darostyngwyd y Celtiaid, yn en- 
wedig yn Mhrydain, gan Dderwyddiaeth . . . 
Esgymunid pob iin nad ymddarostyngai idd- 
ynt (yr urdd Dderwyddol) ; ni chai ddyfod 
iV haberthau, ni chai gydymddyddan a'i gym- 
ydogion, ac ni chai ei amddiffyn gan y gyf- 
raith. Yr oedd llawer o'u cyflawniadau cref- 
yddol yn farbaraidd a gwaedlyd. Offryment 
aberthau dynol ermwyn cadw drygau ymaith. 
Weithiau cedent bleth-adail, llanwent hi o 
blant, ac hyd yn nod k dynion mewn oed, a 
llosgent hwy yn fyw." — Prydain Fawr^ 
tu d, 2, 3. 

Ac OS gwir yw syniad llawer o feirniaid 
hanesyddiaeth, mai athronwyr Indiaidd ym- 
fudol oedd y Derwyddon, y mae cyflwr Pryd- 
ain yn ddarlun o gyflwr India ; ac y mae cyf- 
atebiaeth neillduol ynddynt hefyd. Ac felly 
gosodir cyflwr y byd yn hynod o isel a bar- 
baraidd iawn. Ond pan ddaeth Cristionog- 
aeth i Brydain, yi* oedd gallu chwildroadol a 
dyrchafol wedi cyrhaedd y bo hi yno, a gorfu 
i'r barbareiddiwch hwn ddiilanu yn raddol o'r 
Ynys Wen ; a chodwyd y bob! o iselder dwfn 
i uchelder gwareiddiad, moesoldeb, a chrefydd 
ddynol a dwyfol, Ac y mae cyflwr Prydain 
heddyw, er yn mhell o fod yn berffaith, eto, 



CRISTIOKOaAETH. 83 

yn dra rhagorol, ac yn ddangosiad teg o nod- 
wedd a thuedd Dylanwad Cymdeithasol Crist- 
ion ogaeth. Dywedir i Gristionogaeth mewn 
Uai na chan' mlyuedd ar ol dyfodiad Awstin 
i'n ynys, ymdaenu drwy holl deyrnasodd 
Lloegr. Ac y mae haneswyr o'r un farn a Mr. 
Levi pan y mae yn sylwi fod y " dosbarth isel- 
af yn gaethion gorthrymedig yn Mhrydain, y 
rhai a drinid ac a werthid fel anifeiliaid ; ys- 
tyrid caethwas yn fwy o werth i'w feistr na 
buweh neu ycb, ac agos cymaint a chefi'yl." — 
tu d. 26. 

Dyna gyflwr cymdeithas Lloegr a Chymru 
yn yr oesau gynt, a Christionogaeth sydd wedi 
effeithio y diwygiad eglur a welir ynddynt 
heddyw. Nid yn unig nid oes caethion yn 
Mhrydain gartref, ond hefyd y mae wedi 
rhyddhau y caethion oU yn ei holl diriogaeth- 
an, y rhai a breswylir gan genedloedd eraill^ 
ond a lywodraethir ganddi ni. Mae yr enwog 
Canon Farrar hefyd yn ein cynysgaeddu a dar- 
Inn dn iawn o gyflwr y byd cyn dyfodiad 
Cristionogaeth iddo : "Yr oedd y byd wedi 
myned yn hen, a chanfyddid ynfydrwydd pag- 
aniaeth yn hynod o echryslon ynddo. Dilyn- 
wyd anffyddiaeth mewn credo, fel y mae bob 
amser yn dygwydd, yn mhlith pob cenedl, gan 



34 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

ddirywiad moesol. Yr oedd anwiredd ac an- 
nghyfiawnder wedi cyrhaedd eii heithafion. 
Yr oedd athroniaetli wedi colli ei safle ym- 
firostgar, ond yn ngolwg ychydig bersonau 
rhagorfreintiol yr oes. Yr oedd camwedd yn 
betli cyffredinol ; ac ni wyddid am feddygin- 
iaeth rhag yr arswyd a'r distryw a achosai i 
moedd:'— Life of Christ, p. 110. 

Mae Mr. Rollin yn ei Ancient History yn 
ysgrifenu ar hanesiaeth henafol gwahanol 
genedloedd gan osod allan en crefyddau, eu 
moesau, a'u cyflwr cymdeithasol, yn nghyd a 
dylanwad Cristionogaetli forenol ar y byd. 
Mae i bob crefydd gyfryngau gwybodaeth, ac 
felly yr oedd yn y dyddiau gynt. Yr oedd 
Oraclau a pha rai yr ymgyngorai yr addolwyr 
yn ami er hyfforddiant parth eu dyledswydd- 
an a'r dyfodol. 

Fel ffrwyth ymgyngoriadau 4'r mynegydd- 
ion ffugiol hyn, cawn fod creulonder rhyfedd 
yn cael ei arferyd fel gwasanaeth crefyddol. 
"Yr ydym," meddai Mr. Rollin, '^ wedi gwel- 
€d yn mhlitli y Carthaginiaid, dadau a mamau 
yn fwy creulon na'r creaduriaid rheibus ; yn 
annynol, yn rboi fyny eu plant, bob blwyddyn 
yn diboblogi eu dinasoedd drwy ddinystrio eu 
hieuenctyd grymusaf, mewn ufudd-dod i al- 
w adau tybiedig gwaedlyd eu gau-dduwiau. 



ORISTIONOGAETH. 85 

Dewisid yr aberthau heb dalu gwarogaeth 
i radd, rhyw, oed, na chyflwr. " Pa fodd y 
gallent," ebe Lactanius, " osod gwaetli cosbed- 
igaeth hyd yn nod i ddangos eu dygasedd 
mwyaf, nag wrth ysbeilio eu hedmygwyr o bob 
teimlad dynol, na thrwy eu gorfodi i dori 
gyddfau eu plant eu hunain, acidrochi eu dwy- 
law cysegrysbeiliol 4'r fath dad-leiddiad at- 
gas !" — Ancient History — Int/roduction p, 19, 

Ni ellid carlo pethau fel yna yn mlaen heb 
fod miloedd lawer o ystrywiau twyllodrus yn 
cael eu harferyd Ac yr oedd llawer iawn o'r 
twyll yn cael ei ddadguddio yn barhaus yn 
Delphi a manau eraill Eto parhaodd yr or- 
aclau hyn mewn bri am fwy na dwy fil o flyn- 
yddoedd, a hyny hyd yn nod yn mhlith ath- 
ronwyr dyfnddysg, tywysogion galluog, ac yn 
mysg y cenedloedd mwyaf gwareiddiedig a 
goleu. Ond pan daflwyd goleuni Cristionog- 
aeth arnynt, diflanasant ; ac y mae dylanwad 
yr efengyl yn gwneyd ffwrdd ag aberthiad o 
fywyd dynol yn aberthau dros bechod, 
gan fod lesu Grist ag un offrwm wedi cael 
i ni, yr hil ddynol, dragywyddol ryddhad, fel 
nad oes eisiau lladd dyn er mwyn sicrhau 
heddwch k Duw. '^ Y mae y tadau yn unol 
yn eu tystiolaethau, a chadarnheir y dystiol- 



86 DYLANWAD OTMDEITHASDL 

aeth gan awduron paganaidd yn unfrydol, fod 
yr oraclau wedi dystewi ar ol i Grist ddechreu 
llefaru yn neu drwy yr efengyl wrth y byd. 
Gwir na ddarfu i'r oil o honynt ddystewi ar 
unwaitli fel pe yn wyrthio], ond yn raddol 
naill ar ol y Hall, fel ag yr oedd Cristionog- 
aeth yn dod yn adnabyddus i'r bobl, ac yn en- 
ill tir yn y byd." 

Dosran 2. — Gwladlywiaetli a Chynydd 
Gwladol.-Yr oedd cyflwr gwlady wiaeth yn hy- 
nod druenus cyn dyfodiad Cristionogaetli i'r 
byd. Mae hyn yn eglur yn y ffaith fod ymerodr- 
aeth ormesol Rhufain Baganaidd yn ysgwyd ei 
theyrnwialen waedlyd dros y byd adnabydd- 
us. Hefyd y mae yr un petb yn weledig yn 
nghymeriad y personau oeddynt mewn aw- 
durdod gwladol yn • y cyfnod hwnw. Pe na 
byddai genym ond Brenin yr luddewon, Her 
od Fawr, yn ddangosiad o'i gyd-deyrnaswyr, 
mae ef yn ddigon i brofi ein gosodiad. Y fath 
lofrudd, y fath ormeswr, y fath anfad-ddyn, 
oedd Herod Fawr, fel y mae yn drais ar y 
natur ddynol i orfod edrych arno! Lladdodd 
offeiriaid a phendefigion ei genedl ; parodd i 
aelodau y Sanhedrim gael eu lladd; hefyd 
dienyddodd archoffeiriaid, ac hyd yn nod ei 
berthynasau agosaf yn ol y cnawd, ei wrag- 



CEISTIONOGAETH. 87 

edd a'i blant, a hyny am ei fod yn rhy^ddrwg- 
dybus ! Tua diwedd ei oes greulon, gwnaeth 
i ddau athrawluddewig, a deugain o'u liysgol- 
heigion gael eu llosgi yn fyw i farwolaeth, am 
iddynt dreio tynu i lawr yr eryr auraidd a os- 
ododd ef uwch ben porth mawr y deml yn 
groes i gyfraith y genedl. Ac yr oedd yn yr 
Hippodrome brif deuluoedd y deyrnas, a blaen- 
oriaid y llwythau, a gorchymyn caeth oddi- 
wrth Herod i'w gosod i farwolaeth y fynyd y 
buasai ef farw. Cofier hefyd mai yr Herod 
hwn laddodd holl fabanod gwry waidd Bethle- 
hem a'r cylchoedd gyda yr aracan i ladd y 
baban lesu. Ac y mae haneswyr yn dyweyd 
nad oedd Herod, yn ei gymeriad anfad a'i ym- 
ddygiadau creulon, yn eithriad i eraill yn yr 
oes hono, ac nad oedd ei weithredoedd yn eith- 
afol yn ngoleuni arferiadau llywodiaethwyr 
paganaidd yr hen fyd. Sonia Suetonius mewn 
cysylltiad a genedigaeth Augustus, fod, ychyd- 
ig amser cyn iddo gael ei eni, broffwydoliaeth 
yn Khufain y genid brenin i'r Rhufeinwyr yn 
fuan. Ac i osgoi hyn gwnaeth y Senedd Wer- 
inol orchymyn i'r holl fechgyn a enid y 
flwyddyn hono gael marw yn eu mabandod. 
Ac y mae Eusebius yn dyfynu o Hegesippus, 
i Domitian orchymyn dinystrio holl hiliog- 



88 DVLA.NVVAD CirMDEITHASOL 

aeth Dafydd breain Israel, gan ei fod yn 
ofni gallu cynyddol Cristionogaetli. Y raae y 
pethau hyn yn taflu goleuni ar gyflwr isel y 
byd yn ei berthynas k llywodraethau gwladol 
yr oesau gynt. Ac y mae edrych ar y byd yn 
awr, ac yn neillduol ar y gwledydd Cristion- 
ogol, yn dangos gwalianiaeth dymanol yn 
ffafr y presenol, ac yn gosod all an ragoriaeth 
cymdeitliasol y byd dan ddylanwad Cristion- 
ogaetli. 

Mae Cristionogaetli wedi ymgymeryd a di- 
wygio y byd yn mhob ystyr a phob cymdeith- 
as; ond mae y gwaith mor fawr a'r rhwystrau 
mor ami, a'r gelyn mor gryf, fel mai yn araf 
iawn y mae yn gweithredu, eitbr yn sicr 
er byny. Nid yw unbenaetb llywodraethol yn 
ffurf-lywodraetb gyson ag ysbryd Cristionog- 
aetb. Gwir nad yw Crist wedi gosod allan 
yn ei Air un gyfundrefn wladol benodol, neu 
ryw ffurf neillduol o lywodraeth — mae yn 
ddystaw ar y mater hwn ; ac os ydym i gym- 
eryd dystawrwydd yn arwydd o foddlon- 
rwydd, neu os oes rbyw addysg i ni iV gym- 
eryd oddiwrth hyn partb natur llywodraeth, 
rhaid i ni yn naturiol ystyried ymerodraeth 
Ehufain yn esiampl — un lywodraeth i'r holl 
fyd, a bono yn un hollol unbenaethol, or- 



CKISTIONO»AETH. 89 

thrymiis aphaganoi. Ond nid ydym i edrych ar 
bethau yn y goleu yna ; ac nid i ddystawrwydd 
yrlesu yr ydym i edrych am gyfarwyddyd partli 
y modd y dylai gwlad gael ei llywyddu, ond 
yn hytracli i egwyddorion ac ysbryd ei gref- 
ydd. Ac yn sicr y mae cymellion ei grefydd 
yn tywys ei ddeiliaid i ffurfio gwladlywiaeth 
liollol wahanol i'r hyn oedd pan y daetli ef i'r 
byd mewn cnawd. 

Dysga Crist i'w holl ddeiliaid i gydnabod 
mai " brodyr ydynt." Y mae ef am ffurfio un 
teulu o bawb, heb gydnabod y naill yn fwy 
na'r Hall yn deulu breninol. Y mae efe yn 
diddymu y gwabaniaetb a fodolai rhwng dyn- 
ion, ac a osodid allan yn y termau •' caeth" a 
" rhydd ;" gesyd ef y naill a'r Hall yn ogyf- 
uwch — yn deulu Duw, cened) sanctaidd, pobl 
briodol i'r Arglwydd ; efe yw eu Brenin ys- 
brydol a thragywyddol. Nid ydyw er liyny 
yn dysgwyl i'w ddeiliaid ddiorseddu brenin- 
oedd y ddaear a dymchwelyd teyrnasoedd y 
byd drwy rym arf au cnawdol a materol ; eithr 
yn hytrach " arfau ein milwriaeth ni nid yd- 
ynt gnawdol, ond nerthol trwy Dduw i fwrw 
cestyll i'r llawr." (2 Cor. 10: 4). Mae Duw 
yn bwrw cestyll annuwioldeb i'r llawr drwy 
blanu ei egwyddorion yn nghalonau dynion, a 
7 



90 DYLANWAD CrMDEITHASOL 

gosod ei Ysbryd o'u mewn. Ac y mae teym- 
asoedd yn dymcliwelyd, a breninoedd yn di. 
flanu yn naturiol mor gyflym ag y mae eg- 
wyddorion Crist ac ysbryd Duw yn cymeryd 
meddiant llywodraethol ar y bobl. Brenin- 
oedd ac ymerawdwyr yn dod i gydnabod eu 
lie, a boddloni ar fod yn gydradd a phawb 
eraill. Nid ydym wrth hyn yn golygu fod 
Uywodraethau gwladol i gael eu llwyr ddi- 
ddymu gan ddylanwad yr efengyl. Rhaid i 
ddynion wrth swyddogion ac arweinwyr 
gwladol yn ogystal ag arweinwyr a swyddog- 
ion eglwysig. Ond credwn fod cyfnewidiad 
yn cael ei effeithio gan yr efengyl parth y 
modd y mae cael swyddau gwladol : cymwys- 
der personol^ ac nid gwaedoliaeth teuluol sydd 
yn cael ei wneyd yn safon eu swyddogaeth ; a 
dewisiad y werin, ac nid yr eiddynt hwy eu 
bunain, sydd iV gwneyd yn swyddogion. 
Gallem feddwl fod y syniadau hyn yn cael eu 
hawgrymu gan ein Hathraw mawr yn y geir- 
iau canlynol wrth ei Apostolion. " Chwi a 
wyddocb fod y rhai a dybir eu bod yn llyw- 
odraethu ar y cenedloedd, yn tra-arglwydd- 
iaethu arnynt, a'u gwyr mawr hwynt yn tra- 
awdurdodi arnynt. Eithr nid felly y bydd yn 
eich plith chwi ; ond pwy bynag a ewyllysio 



CfilSTIONOGAETH. 91 

fod yn fawr yn eicli plith, bydded weinidog i 
chwi ; a phwy bynag o honoch a fyno fod yn 
benaf, bydded was i bawb." Marc 10 : 42 — 45. 

Ac y mae hanesiaeth yn cefnogi ein syniad- 
au, fel y cawn ddangos eto. Gallem dybied 
fod tuedd naturiol Cristionogaeth yn ei cby- 
sylltiad a phetbau gwladol yn creu Grwerin- 
lywodraeth — llywodraeth o'r bobl, gan y 
bobl, ac i'r bobl. '^Yr oedd Cristionogaeth 
gyntefig yn bynod o ffafriol i sefydliadau 
rbydd a gweriniaethol. Gwir ei bod yn 
gwneyd y bobl 3m llai daearol eu hymlyniad ; 
ond eto, wrfch ddyrchafu a phuro eu moesol- 
deb, yr oeddynt yn caei eu parotoi i hunan- 
lywodraeth a rhyddid. Yr oedd perffaitb gyd- 
raddoldeb yn y cynulleidfaoedd Cristionogol 
cyntaf ; a phob awdurdod yn deillio oddiwrtli 
y bobl. Grwerinol yn ddiau oedd ffurf yr eg- 
Iwys gyntaf ; ac felly y Presbyteriaid yn yr 
ail ganrif ar bymtheg a sefydlasant yr eglwys 
yn ol cyollun a cbynffurf yr eglwys gyntefig ; 
ac oddiwrth hyny arweiniwyd hwynt i sefydlu 
sefydliadau gwerinol yn y wladwriaetb. 

Mae Cristionogaetb yn gefnogol iawn i 
ryddid. Mae Protestaniaetb yn cyduno yn 
well a Gweriniaetb nag ag un ffurf-lywodraeth 
arall. Mor fuan ag y gwnaetb y Diwygiad 



92 DTLANWAD CYMDEITHASOL 

roi yr efengyl a'r Beibl i'r bobl gyffredin, yr 
oeddynt yn havvlio diddymiad caethwasiaeth, 
a chydnabyddiad o'u hiawnderau cyntefig a 
breiniol yn enw rbyddid CristionogoL" — 
Montesquieu. 

Gwelir yr un gwirionedd yn y ffurf-lywodr- 
aethau ag ydynt wedi cael eu sefydlu gan 
ddynion liawn o egwyddorion ac ysbryd Crist- 
ion ogaeth ; megys, Gweriniaeth yr Unol Dal- 
aethau, a gogwyddiad parbaus Prydain Fawr 
at yr iinrbyw ffurf-lywodraetb : gwelir fod 
Lloegr, er yn araf, eto yn sicr, yn agos^u at 
Weriniaetb — rboddir mwy o ryddid, tecacb 
cyfreitbiau, a mwy o gynrycbiolaetb ; caniateir 
i'r bobl gael mwy o'u hewyllys yn y wlad- 
lywiaeth, fel y mae Cristionogaetb yn dod yn 
fwy dealladwy a dylanwadol yn y wlad. 
Byddai yn ormod o waith mewn traethawd 
eisteddfodol i olrhain cynydd pob gwlad er 
mwyn profi natur dylanwad Cristionogaetb ar 
ffurf-lywodraetb wladol ; ond nis gellir cael 
gwell na tbecacb engraifft o byn na banes 
Prydain Fawr. Dyma wlad sydd wedi myned 
trwy gyfnewidiadau lawer, ac wedi bod dan 
ddylanwad llawer o genedloedd o wabanol 
gredoau crefyddol a gwladol, a saif heddyw 
yn y rbes flaenaf mewn moes, crefydd, a tbrefn^ 



CRISTIONOGAETH. 



93 



er nid mor rhydd a'r Unol Dalaethau. Mae 
yn eglur i bob un ag sydd wedi darllen hanes 
Prydain yn fanwl ac ystyriol, fod trefn, cyl 
iawnder, rhyddid, a llwyddiant gwladol yn 
gynyrchion naturiol y grefydd Gristionogol. 
Yn hanes Prydain Fawr gwelir yn eglur fel 
ag yr oedd Cristionogaeth bur yn cymeryd 
gafael ar feddwl y bobl ; fod y wladwriaeth 
yn dod yn fwy cyfreitbiol a tbeg, a iawnderau 
dyn yn dod i fwy o fri, a masnacb yn cyn- 
yddu. Cawn hefyd fod cyflogau yn codi, a'r 
bobl yn dod i well sefyllfa dymorol. 

Ar ol ymddangosiad a Uafur y Diwygwyr 
yn yr unfed-ganrif-ar-bymtlieg, yr oedd mwy 
o ryddid yn cael ei ganiatau, a mwy o awdur- 
dod yn cael ei gydnabod yn y werin ; go- 
gwyddai y llywodraeth yn araf dros glogwyni 
trais a gormes i ddwylaw y bobl, ac nId y 
bobl yn suddo yn ddyfnacli yn Haw y brenin; 
yr oedd y brenin ei hunan yn dod i law y 
werin — y wlad yn dod yn fwy gwerinol yn 
barhaus ; os nid mewn enw, eto mewn jffiaitli. 
Yn canlyn y Diwygiad nertbol a gariwyd yn 
nalaen gan Wicliffe, daetb mwy o awdurdod i 
Dy y Cyffredin. 

Yr oedd yr enwog Brotestanes Elizabeth 
yn teyrnasu yn Mhrydain o 1559 i 1603, A, D., 



94 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

ac ni welodd Lloegr gymaint o adfywiad mas- 
nach erioed cyn hyny, ag a welodd yn y cyf- 
nod hwriw. Ac er nad oedd Elizabeth yn 
deall Cristionogaeth yn drwyadl, nac yn teyrn- 
asu yn hollol gyson k Christionogaeth, eto yr 
oedd crefydd yr orsedd y pryd hwnw yn fwy 
Cristionogol nag y bu cyn liyny erioed yn 
Mhrydain Fawr. Nodweddid ei theymasiad 
gan ryddid gwladol a chrefyddol, Mae hyn 
iV weled yn amlwg yn nyoddefiad Ty y Cyff- 
redin yn gwrando araeth odidog y Puritan 
Peter Wentworth, yr hwn a draddododd ar- 
aeth yn llawn o hawliau y bohl — rhyddid yn 
seinio drwyddi oil — rhyddid gwladol a chref- 
yddol — llais i'r bobl ac i'w cydwybod yn y 
Senedd yn 1 576 O. C. Ac eto ni chafodd yr 
areithiwr ood cosb ysgafn am y fath feiddgar- 
wch. Ni ddaeth Lloegr i ddeall cysylltiad 
brenin a'r bobl yn iawn, a gwerth cyfansodd- 
iad sefydlog llywodraeth hyd yn nheyrnasiad 
William III. (1695—1702), yr hwn " a daflodd 
hawl ddwyfol breninoedd gyda y gwynt, a 
dangosodd mewn Senedd rydd ac annibynol 
fod awdurdod y goron yn dylifo o ewyllys y 
genedl." — Prydain Favyr^ tu dal. 462. 

Y mae amseriad pasiad deddfaii neillduol a 
sefydliad gwahanol gymdeithasau yn Lloegr 
yn profi yr un pwnc. 



ORISTIONOGAETH. 95 

Wedi i Gristionogaetli Brotestanaidd gael ei 
sefydlu ar orsedd Prydain Fawr, wedi i'r 
Beibl gael ei argraffu yn iaith y werin, a'i 
wasgaru yn mhlith y bobl at eu gwasanaeth, 
cawn Brydain yn dyrchafu mewn moesau, 
gwybodaeth, a rhyddid. Ac nid ydym yn 
synu dim i'r deddfau rhyddfrydol a ganlyn 
gael eu gwneyd, a'r cymdeithasau bendi thiol 
a sefydlwyd, ddyfod i fodolaeth yn yr amser- 
oedd y cymerodd hyny ie. O herwydd y 
maent yn gynyrchion naturiol yr had a hau- 
wyd yno yn flaenorol ; ac y maent yn sefyll 
yn eu cysylltiad a'u gilydd i raddau helaeth 
fel achos ac effaith. 

Pasiwyd yn Mhrydain yn 1772, O. C, ddeddf 
fod pob caethwas a diriai yn Lloegr yn berson 
rhydd; ac yn 1807, O. C, diddymwyd y gaeth- 
fasnach yn hollol yn Mhrydain ; ac yn 18b4, 
O. C, difodwyd caethwasiaeth yn y trefedig- 
aethau Prydeinig. 

Yn awr pan gofiwn fod y Diwygwyr Wes- 
ley a Whitfield yn Lloegr, a Howell Harris a 
Daniel Rowlands yn IN^ghymru, wedi bod yn 
gweithio yn egniol i ledaenu, drwy y deyrnas, 
egwyddorion pur a chywir-gred Cristionog- 
aeth, cyn pasiad y deddfau uchod, a bod am- 
rai o gymdeithasau Cristionogol wedi cael eu 



96 DYLAl^WAD CYMDEITHASOL 

sefydlu yn flaenorol i'r deddfau ; megys Cym- 
deithas Genadol yr Eglwys yn 1778 O. C; 
Cymdeithas y Traethodau Crefyddol yn 1779 
O. C. ; Cymdeithas Genadol Llundain yn 1795 
O. C; y Gymdeithas Feiblaidd yn 1804 O. C; 
y Gymdeithas Wyddelig yn 1806 O. C; y 
Gymdeithas Genadol luddewig yn 1808 O. C. ; 
heblaw lluaws o rai eraill o'r un amcanion, 
yn nghyd a sefydliad yr ysgol genedlaethol a'r 
ysgol Sabbothol, nid rhyfedd fod rhyddid 
wedi en ill tir yn y wlad, fod y deddfau uchod 
wedi cael en gwneyd, a bod dynion yn cael eu 
dyrchafu, a gwareiddiad yn ymdaenu yn fudd- 
ugoliaethus dros y byd. Mae tystiolaethau 
unfrydol haneswyr yn gefnogol iawn i'n syn- 
iad parth cynydd Lloegr dan ddylanwad 
Cristionogaeth yn fwy na than un dylanwad 
arall. 

Cyfleuwn dystiolaethau ychydig o honynt 
yma, ac ychwanegwn atynt eraill yn y penodau 
dilynol. Bydd darllen y tystiolaethau hyn 
yn sicr o ddylanwadu ar bob meddwl dirag- 
farn i fod yn fwy parchus o rodd fawr cariad 
y Duw tragywyddol. 

Mae yr hanesydd enwog Guizot, wi-th 
draethu ar gyflwr cyntefig Prydain a sefydliad 
llywodraeth Lloegr yn cyfleu y syniadau can- 



CRISTIONOaAETH. 97 

lynol : " Uniad rhyddid meddyliol fel y bod- 
olai yn yr hen amser, a gallii meddyliol fel y 
dadblygai ei hun yn y sefydliadau Cristionog- 
ol, yw yr elfen wreiddiol a phrif nodwedd 
gwareiddiad diweddar. Ac y mae yn ddiam- 
lieu mai yn mynwes y chwyldroad a ddygwyd 
oddiamgylch gan Grristionogaeth yn mherthyn. 
as trefniadau ysbrydol a thymorol, neu berth- 
ynas y meddwl a'r byd allanol, y cafodd y 
chwyldroad newydd hwn ei darddiad a'i or- 
uchafiaeth gyntaf." Dywed Mr. D'Aubigne, 
mewn cysylltiad a'r Diwygiad a ddechreuwyd 
drwy offerynoliaeth M. Luther, ac a gariwyd 
yn mlaen yn y gwahanol wledydd gan Calvin 
ac eraill : " Amlygodd Cristionogaeth yr un 
gallu adgenedliadol yn yr unfed-ganrif-ar» 
bymtheg ag a ddangosodd ar ei chychwyniad 
cyntaf : yn mhen pymtheg canrif, cynyrch- 
odd yr un gwirionedd yr un effeithiau. 
Gorchfygodd yr efengyl yn nydd y Diwygiad, 
fel yn nyddiau Petr a Paul, yr auhawsderau 
mwyaf gyda nerth buddugoliaethus : cynyrch- 
odd ei gallu godidog y cyffelyb effeithiau o'r 
gogledd i'r deheu, ar genedloedd tra gwahanol 
o ran arferion, cymeriadau, a galluoedd medd- 
yliol. Cyneuodd y pryd hwnw, fel yn amser 
Stephan a lago, dan brwdfrydedd ac ymgys- 



98 DYLAN WAD OYMDEITHASOL 

egriad yn y cenedloedd difywyd, a chododd 
hwynt i wres mertliyrdod." 

Hanesydd arall a ysgrifenai parth Cristion- 
ogaeth a rhyddid fel hyn : " Pan ddaw yr 
enaid i gydnabod ei berthynas uniongyrcliol 
a gallu uwch-ddynol, mae athroniaetli hawl 
ddwyfol breninoedd, a dyledswydd deiliaid i 
roi ufudd-dod llwyr a pherffaith iddynt, yn 
ymgilio am byth. Pel hyn y mae Protestan- 
iaeth a rhyddid gwladol wedi gwasanaethu y 
naill y ]lall drwy holl banesiaetli ddiweddar. 
Daethant i waered law yn Haw drwy yr oes- 
au o goU-farnedigaeth a gwaed ; gyda tliarian 
wrtli darian, y safasant ar faes y frwydr yn 
Lloegr, Cymru, Ysgotland, Holland, a Ger- 
many ; ochr yn oclir y chwifiwyd hwy ar 
draws y cefnfor gan yr un ad en ; ochr yn ochr 
y tyfasant dan y ffynidwydden a'r gelynen, 
yn unigrwydd y Byd Newydd. Cy merer 
parthlen Ewrop, a noder allan y gwledydd 
hyny a gyrhaeddasant agosaf at ryddid cy- 
hoeddus trwyadl, a byddis wedi nodi allan 
diriogaethau Protestaniaeth. Nodwch y parth- 
au ag y mae bywyd gwladol a meddyliol yn 
euro wanaf, a disgyn eich llygaid ar wledydd 
yn y rbai y mygwyd Protestaniaeth yn foreu 
yn ei gwaed ei hun, o'r lie y distrywiwyd 



CBISTIONOaAETH. 99 

rhyddid gwladol a meddyliol gyda hi" — Fer- 
guson. 

Sylwa Mr. T. Levi ar gynydd Prydain a 
dywed : " Er fod cynydd cymdeithasol a moes- 
ol ein gwlad yn ymddangos ar brydiau yn 
anghanfyddadwy, eto ceir fod dylanwadau 
dirgel o'i mewn yn cyson weithredu i ber- 
ffeithrwydd uwch ; ac y mae yn bleser edrych 
ar welliant a dyrcliafiad graddol Prydain 
Fawr o'i hiselder gwyllt a barbaraidd, iV 
gorsedd ddyrchafedig bresenol, i eistedd yn 
flaenaf yn mysg cenedloedd y ddaear." Ac y 
mae yn ddiamen genym mai " y dylanwadau 
dirgel o'i mewn yn cyson weithredu i berffeith- 
rwydd uwch," oedd elfenau Cristionogaeth yn 
meddyliau y werin — elfenau a gyflwynwyd 
iddynt drwy y Beibl ac ymdrechion y Diwyg- 
wyr crefyddol : canlynyddion Diwygiadau 
crefyddol oedd y gwelliantau mewn moesau, 
cyfreithiau a rhyddid ; ffrwythau y pren Crist- 
ionogol ydynt. Mae awdwr pwysig yn cyd- 
olygu yn gywir a'r syniadau h}^!. Wele ei 
dystiolaeth : " Mae goruchafiaethau Prydain 
Fawr yn tarddu yn benaf o un ffynonell— 
rhyddfrydigrwydd. Yn lie erlid dyeithriaid, 
cefnogai hwynt ; yn lie eiddigeddu wrth eu 
rhagoriaeth, ceisiai ddysgu a gwella wrth eu 



100 DYLAN WAD CYMDEITHASOL 

hesiampl. With ddilyn y Uwybr hwn yn 
ddiysgog, y daetb o'r diwedd i ragori ar ei 
meistriaid, ac i gymeryd y ile blaenaf ei hun." 
— Wade's England's GreaPness^ p. 291. 

Wrth sylwi ar y dystiolaeth hon, dylid cofio 
yr hyn ydym eisoes wedi ei ddangos, sef mai 
Cristionogaeth ddaeth a'r 7'Jiyddfrydujrwydd 
crybwylledig iicliod i Brydain : Cristionog- 
aeth ddysgodd iddi barchu dyeithriaid ; cyn 
dyfodiad Cristionogaeth i'r ynys nid oedd 
fawr barch i estroniaid yno ; ymddygid tuag 
atynt fel yr ymddygid mewn gwledydd eraill, 
yn elynol. Dysg Cristionogaeth ni i garu 
pawb — caru ein cymydog fel ni ein hunain ; 
ac y mae pob cenedl yn gy mydog i'r Cristion. 

Mae Wade, Knight, Snowblet a Levi, yn 
un farn yn y syniadau a ganlyn, y rhai osod- 
wn ger bron yn iaith Mr. Levi ei hnnan : ^' Di- 
ameu mai dirgelwch nerth a dyrchafiad y 
deyrnas hon (Lloegr), uwchlaw holl deyrnas- 
oedd y ddaear yw, fod egwyddorion Cristion- 
ogaeth wedi cael cymaint o le yn ei chyfan- 
soddiad, a chymaint o warogaeth gan ei thrig- 
olion." — Prydain Fawr, tu dal. 488. 

Ac y mae Mr. Green, yr hanesydd diweddar- 
af — gwaith yr hwn a ystyrir y prif waith ar 



li 



CRISTIOJ^OaAETH. 101 

lianes trigolion Lloe^r, yn hollol yr im farn 
aV mawrion dysgedig a nodwyd uchod. 

Mae pethau eraill, megys rhaniad y tir a 
thaliad trethoedd, yn dal cysylltiad agos a 
chymdeithas a gwladlywiaeth. Ond digon ar 
hyn yw nodi fod yr hen gyfundrefn diiol wr- 
iogaetliol wedi diflanu i raddau helaeth, ac y 
mae ^' Mesur Tir y Werddon" a basiwyd drwy 
'ddylanwad Mr. Gladstone yn ddiweddar yn 
ngliyda gogwyddiad y meddwl cyhoeddus fel 
ei dangosir yn awr gan y bobl yn Ysgotland 
Lloegr, a Chymru, yn hawlio diwygiad yn 
nghyfraitli y tir drwy yr holl deyrnas. Mae y 
bobl wedi blino ar weddillion j feudal system^ 
ac y maent yn ngoleuni llachar y bedwerydd- 
ganrhif-ar-bymtbeg, ac o dan ddylanwad dysg- 
eidiaeth y Beibl, yn hawlio y tir i'r werin ac 
nid ei adael yn eiddo rhyw ychydig o berson- 
au hunan-deitlog. Ac o berthynas i dalu 
trethi, mae Cristionogaeth yn cymell ei deil- 
iaid i gydnabod a pharchu y rhai sydd mewn 
awdurdod arnynt, a "rhoddi eiddo Caesar i 
CsBsar, ac eiddo Duw i Dduw." Cyflawnodd 
Crist wyrth er mwyn cael arian i dalu y dreth 
drosto ef ei hnn a'i Apostol tlawd ei amgylch- 
iadan. Ac felly y mae ei esiampl a'i orchym- 
yn yn cyd-gymell pawb i dalu y trethoedd a 



102 DYLAN WAD CV^MDEITHASOL 

pharchu y Uywodraethwyr. Parch i'r hwn y 
mae parch yn ddyledus, a threth i'r liwn y mae 
treth yn ddyledus. Nid trwy wrthod talu y 
trethoedd, ac nid trwy godi arfaii, y mae 
teyrnasoedd y byd i ddyfod yn eiddo ein 
Hargiwydd ni a'i Grist Ef ; eithr trwy ddysgu 
egwyddorion y Testament, a thrwy gael cariad 
Crist ar led yn nghalonau penaethiaid a deil- 
iaid, y mae yr amser hyfryd i wawrio, trwy 
gael gwybodaeth yr Arglwydd i doi y ddaear 
f el y toa dyfroedd y mor — pawb yn adnabod 
yr Arglwydd o'r lleiaf hyd y mwyaf. 

Dosran 3. — Cyd-genedlaetholdeb. — Mae 
ychydig o sylw^adau ar y pwnc hwn yn briodol 
yma ; ond nid oes angen llawer o ffeithiau i 
broil neu i ddangos fod Cristionogaeth yn 
dylanwadu i ffnrfio cymdeithas gyd-genedl- 
aethol, yn tynu cenedloedd at eu gilydd. Yr 
oedd y Groegiaid yn genedl athronyddol — 
cenedl wrteithiedig ; ond yr oeddent yn gyf. 
ranogion o nodweddion cenedloedd paganaidd 
yn gyffredin. Yr oedd elfenau eu hundeb 
cenedlaethol yn cael dangosiad a chryfhad yn 
undeb gwaed, undeb iaith, undeb defodau 
crefyddol, ac undeb arferion, cydgyfarfyddent 
wrth yr oraclau, ac yn y gwyliau cenedlaethol. 
Yr oedd eu hundeb yn undeb i gadw eu han- 



CRISTIONOGA.ETH. 103 

nibyniaeth trefedigaethol. Yr oedd yn an- 
mhosibl i Groegyddiaeth enill tir a dal y byd 
yn Tin, gan na chydnabyddid cydraddoliaeth y 
llwythau, ac unoliaetb y teulu dynol : tu allan. 
iV cenedl, barbariaid oedd pawb, gwrth- 
ddrychau i'w gwrthod a'u cashau. Pan dor- 
odd rbai o'u penaethiaid dros y terfynau er 
mwyn boddloni uchelgais bersonol, gwnaeth- 
ant hyny ar draul agor y ffordd iddynt gael eu 
dinystrio ; er llwyddo am ychydig, Uwyddo i 
golli eu bodolaeth genedlaethol annibynol a 
wnaetbant. 

Y mae yr un peth yn wirionedd am y E.huf- 
einwyr a boll genedloedd y byd : mae rbyw 
ddygasedd a chulni yn y naill genedl at y 
Hall ; ac y mae "<?^sfe" yn gwtbio llwythau a 
chenedloedd oddiwrth eu gilydd. Ond y mae 
Cristionogaetb yn meddu undeb eangacb na 
chylch cenedl a gwlad ; neu, yn hytrach, y 
mae amgyffrediad eangach o'r petbau hyn gan 
Gristionogion. Golygant fod undeb gwaed 
rhwng pob dyn ; ac ymdrechant ymdrech deg 
i gael undeb crefyddol rhwng pob person, o 
bob llwyth, iaith, a phobl, a rhyddid brodyr a 
chwiorydd i'r oil yn efengyl Crist. 

Y mae Cristionogaeth drwy daenu ar led yn 
nghalonau ei deiliaid gariad Crist, yn cymell 



104 DYLAJSrWAD CYMDEITHASOL 

pawb i garu eu gilydd, a charu hyd y nod eu 
gelynion ; a gv/neyd da i'r rhai a wnant niwed 
iddynt. Tyn yr efengyl genedloedd at eu gil- 
ydd ; una hiliogaethau gwabanol a rhwymyn 
parch a thangnefedd ; una wledydd, a ffurj&a 
rhyngddynt undeb cyd-genedlaethol. Mae y 
duedd undebol hon yn cael dadblygiad yn y 
cledrffyrdd, yn y traws-gamlesydd, yn y ffyrdd 
tan-ddaearol a wneir o un wlad i wlad arall ; 
megys yr un a wneir yn bresenol dan yr 
English Channel i gysylltu Lloegr a Pfrainc. 
Tyllir mynyddau, a gorchuddir afonydd a 
phontydd anferth i'r dyben i ddyfod a gwled- 
ydd a chenedloedd i undeb a'u gilydd. Mae 
y llythyr-god, y pellebyr, a'r pell-leferydd, yn 
ddangosiad o'r un awyddfryd : cynyrchion 
gweithrediad Cristionogaeth ar y deall a'r 
galon yw y rhai hyn. Ac y mae yr oil yn 
dangos fod yn y byd yn awr ddylanwad new- 
ydd anadnabyddus i'r henafiaid ; dylanwad yn 
gweithredu er enill pawb, yn raddol, i gyd- 
feddwl, cyd-deimlo, cyd-garu, a chydweithio ; 
a hyny er mwyn dadblygiad dynoliaeth a lies 
yr holl gorph, yn ol cyiiawnder ac mewn 
heddwch. 

Yr oedd Paul yn pregethu yr athrawiaeth 
hon wrth yr Areopagiaid ar Mars Hill yn 



CJRISTIONOGAETH. 105 

Athen, pan y dywedai fod Duw o un 
gwaed wedi gwneyd pob cenedl i breswylio ar 
wyneb yr boll ddaear — un Duw, un gwaed, 
ac un ddaear. Ceisiai yr Apostol gan yr 
Atheniaid i beidio ymgodi o ran eu teiml- 
adau a'u syniadau uwchlaw pawb eraill ; 
cymellai hwynt i barchu pawb fel eu perthyn- 
asau agos, o'r un gwaed, a thrigolion yr un 
byd, a cbreaduriaid yr un Creawdwr. 

Nid yw yr egwyddor hon yn Nghristionog- 
aeth yn lythyren farw yn y Cristionogion. 
Mae y cymdeithasau cenadol, y personau a 
aberthant eu harian, a'r cenadon a ymgyflwyn- 
ant i Avaith cenadol 3^n mysg paganiaid anwar- 
aidd y byd, yn dangos yr egwyddor hon mewn 
gweithredoedd teilwng o edmygedd. 

Dosran 4. — Manteision y gorphenol. — Nid 
ydym i feddwl fod y byd yn gwella yn natur- 
iol yn yr oes bon am fod pethau yn awr yn 
addfedu o ran eu bunain yn eu tymor priodol ; 
ac na chafodd y byd fanteision na chewri yn y 
pedair mil cyntaf o flynyddoedd oes ei bres- 
wyliad gan ddynion. 

Pe buasai athrylith, hyawdledd, cyfoeth, a 
gallu milwrol, yn medru diwygio y byd, buas- 
ai hyn wedi ei wneyd i berffeithrwydd ucbel 
cyn dyfodiad Cristionogaeth iddo. 



106 DYLANWAD OrMDEITHASOL 

Bu yr Aipbt yn gartref gwybodaeth, cref- 
ydd, cyfoeth, a gallu milwrol enwog, ac yn 
ychwanegol at hyn bu Ehagluniaetli yn gwenu 
yn neillduol ar y wlad bono ; ond er byn oil, 
ymlygrodd a syrtbiodd i ddinodedd. Y mae 
yr Aipbt beddyw yn ben wlad, ac yn ben wlad 
druenus ei cbyflwr, yn wrtbddrycb tosturi, ac 
yn faes agored i elusengarwcb weitbio yn 
mysg trigolion gwir angenus. Daeth Babilon, 
Media a Persia i fri mewn gwybodaetb, crefydd 
a gallu milwrol a gwladol — cawsant gewri 
lawer, ond gorcbfygwyd bwynt, a diflanodd 
eu dylanwad. Cododd y Macedoniaid i awd- 
urdod, a'r Groegwyr ar eu bol bwynt, gydag 
Alexander Fawr yn dad y llywodraetb ; oiid 
gorfu iddynt bwytbau ymgilio o'r maes gan 
adael E-bufain a'i Human i arglwyddiaetbu y 
byd ; ond maent oil wedi diflanu er ys oesau 
bellacb, gan adael y byd yn yr un cyflwr isel, 
yn ngbanol tywyllwcb mawr a barbareidd- 
dra du. 

Dywed Rollin, wrtb edrycb ar banes y byd 
cyn i lesu Grist ddod a'i grefydd iddo, 
^^ Wele yma, a siarad yn iawn, ddarlun ar radd 
fecban o barbad yr oesau, o ogoniant a gallu 
ymerodraetbau y byd ; mewn gair, o bob petb 
mwyaf gorwycb ac abl i enyn edmygedd yn 



CEISTIONOG AETH. 107 

mawredd dynol ! Y mae pob ardderchawg- 
rwydd, drwy gyd-gyfarfyddiad dymunol, yma 
iVgael; t^nathrylitli, lledneisrwydd cliwaeth, 
yn cael eu canlyn gan fare gadarn ; gallu ar- 
eithyddol angliyffredin yn cael ei gario i'r per- 
ffeithrwydd mwyaf, heb ymadael oddiwrth 
natur a gwirionedd ; gogoniant arfau rhyfel, 
a chelf a gwyddor ; gwroldeb yn gorchfygu, a 
medr yn Uywodraethn. Y mae y byd wedi 
cael yn agos bob math o ffurf-lywodraeth : 
patriarchiaeth, breniniaeth, ymerodraeth a 
gweriniaeth o walianol fathau ; ac eto, ni all- 
asant ddiwygio y byd. Y fath dorf o ddyn- 
ion mawrion o bob dosbarth y mae y darlun 
yn godi i'n sylw ! Y fath freninoedd galluog 
a gogoneddus ! Y fath gadfridogion ! Y fath 
orchfygwyr ! Y fath lywodraethwyr ! Y fath 
athronwyr dysgedig ! Y fath ddeddf-wneuth- 
urwyr edmygol ! " — Ancient History, p. 566. 

Ond er y cwbl, gadawyd y byd mewn ystyr 
foesol, yn isel ; mewn ystyr grefyddol, yn 
eilunaddolgor ; o ran gwybodaeth, yn dywyll- 
wch; ac o ran cyfraith wladol, yn grenlon, 
gorthrymus ac anwaraidd. 

Ond er na fedrodd y mawrion uchod godi y 
byd i safle f oesol ac anrhydeddus ; daeth Un 
i'r byd yn 11 awn o'r elfenau '^ gras a gwirion- 



108 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

edd," anhebgorol i ddyrchafu dynoliaeth, a 
gwneyd gwyneb y ddaear yn debyg i wyneb 
y nefoedd, a gorfu i'r rhwystrau oil roi ffordd 
o flaen dylanwad Cadben mawr ein hiacbawd- 
wriaetb — y Brenin lesii. 

Daetb eraill yn orcbfygwyr dynion drwy 
drais ; ac yn oresgynwyr gorseddau drwy frad- 
wriaetb ; lladdwyd breninoedd ac ymerawd- 
wyr a'u hetifeddion, a defnyddiwyd arfau 
rhyfel creulon er mwyn sicrhau gorseddau y 
ddaear i eraill uclielgeisiol. Ond am lesu, 

' ' Un arf ni welwyd yn ei law, 
Na thanllyd gledd i beri braw." 

Ac etc y mae yn orchfygvvr byd-glodus, 

Goruchafiaeth allauol yn nnig oedd eraill yn 
gael ; ac felly, o angenrheidrwydd, yn diflanu. 
Ond Crist, goruchafiaeth fewnol yw ei eiddo 
ef . Y mae yn gosod ei ddylanwad ar y galon, 
yr ewyllys, y serch, a'r deall, a hyn ar bob un 
o'i ddeiliaid yn bersonol. Ac wedi gorchfygu 
y mewnol, ufuddha yr allanol yn ewyllysgar 
a diolchus. Gorchfygu er mwyn caethiwo a 
darostwng wnaeth pawb eraill ; gorchfygu er 
mwyn rhyddhau a dyrchaf u y mae lesu : " Os 
y Mab a'ch rhyddha chwi, rhyddion fyddwch 
yn wir." Nid rhyddid ysbrydol yn unig sydd 



CRISTIONOGA.ETH. 109 

briodol feddwl i'r geiriau yna, eithr rhyddid 
daearol a thymorol lief yd. 

Y mae natur goruchafiaeth CristioDogaetli 
yn sicrhau ei pharliad a'i belaethiad. Llwyr 
orchfygir y byd gan ddylanwad Cristionog- 
aeth. Mae crefydd Crist i gael cymdeithas yn 
gwbl dan ei dylanwad ; ac y mae yn ddy- 
munol genym ar ol edrycli dros y maes i allu 
tystio fod Dylanwad Cymdeithasol Ciistionog- 
aeth yn crefyddoli, moesoli, gwareiddio, dysgu, 
uno, a heddychu pawb ; yn dwyn y bertliyn- 
as a fodolai yn wreiddiol rhwng dynion, ac a 
fodola etc, i amlygrwydd, a sefydlu anwyldeb 
goleuedig a rhesymol rhwng pawb o bobl y 
byd. 



110 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

PENNOD VI. 

Orynhoad o Ffeiihiau cHu Hawgrymiadau. 

Mae Cristionogaeth yn dylanwadu i ddysgu, 
moesoli a chrefyddoli y byd. Cefnogir y gos- 
odiad yna gan brif awduron yr oesau. " Daeth 
Homer, y bardd Groegaidd, yn apostol gwar- 
eiddiad, ac yn dad gwrteithiad meddyliol ; 
gwnawd ef, drwy ei weithiau, yn brif athraw 
i feibion Groeg ; yn gymellydd i feddyliau 
urddasol a gweithredoedd beiddgar gwron- 
iaid." — Dr. Newman, 

Daeth ar ei ol ef gew^i llenyddol eraill, yn 
feirdd ac yn athronwyr ; gwnawd Groeg yn 
garti'ef gwrteithiad meddyliol, fel ag y bu 
Ebufain yn ganolbwynt llywod-ddysg. A 
daeth cynyrchion meddyliau y Groegiaid, 
drwy redweliau Italaidd, yn alluoedd dylan- 
wadol iawn ar y byd o blaid gwareiddiad a 
dysgeidiaeth. Ond er fod cyn^^rchion cewri 
Groeg yn f ritb gan grefydd a duwiau, eto fel 
yr oeddent yn dyfod yn mlaen drwy yr oesau, 
ac i blith gwahanol genedloedd, yr oeddynt 3^1 
gadael en dylanwad a'u nodweddion crefydd- 
ol ar ol yn eu mangre enedigol ; yn unig car- 



CEISTIONOaAETH. Ill 

lent ddylanwad ar y meddwl yn ffafr gwy- 
bodaeth, ac ar yr ymarweddiad yn ffafr moes- 
oldeb ; ond ni allent wneyd dim ^'r galon a'r 
gydwybod yn ffafr eu duwiau a'u crefydd. 

Khaid oedd cael ifrwd gref a rbinweddol o 
Jerusalem i lanhau y galon a thawelu cydwy- 
bod euog. Yr oedd dylanwad Cristionogaeth 
yn orchfygol ar baganiaeth ; yn glanhau dysg- 
eidiaeth oddiwrth gyfeiliornadau crefyddoL Yr 
oedd dylanwad yr " afon bur o ddwfr y byw- 
yd " y fath ag i atal yn hollol rediad ffrydiau 
crefyddol Homer, Hesiod, Pindar, JEschylus, 
SophocleSj Aristophanes, Socrates, Plato, Aris- 
totle, &c. 

Pe buasai bardd a barddoniaeth yn allupg i 
adferyd y byd, buasai Homer ac eraill wedi 
llwyddo ; pe buasai hyawdledd areithyddol yn 
medru dod aV byd i'w le, buasai liyn wedi cael 
ei wneyd gan Demosthenes, prif siaradwr yr 
hil ddynol. 

Pe gallai athronwyr dwfn-ddysg wareiddio 
dynion a'u dyrchafu, buasai hyny wedi cael ei 
wneyd gan bersonau fel Socrates a Plato. Yr 
oedd Socrates yn wir fawr fel athronydd ; 
braidd na welodd wirioneddau mawrion Crist- 
ionogaeth yn llyfr natur. Yr oedd Plato yn 
athronydd moesoldeb a gwladlywiaeth gyda y 



112 DYLAN WAD CYMDEITHASOL 

goreu o ddynion a ddaeth i'r byd erioed, ac 
ystyried yr oes yr oedd yn byw yuddi. Yr 
oedd y ddau gawr hyn yn dysgu dirwest, cyf- 
iawnder, a bywyd rhinweddol. Er hyny, yr 
oedd hadau llygredigaeth yn eu hathrawiaeth, 
yn enwedig parth cysylitiad y bobl a'r Uyw- 
odraetb wladol. 

Honent fod y bobl yn bodoli er mwyn 
y llywodraeth, ac nid y llywodraeth er mwyn 
y bobl. Cafodd y byd, fel y nodwyd eisoes, 
ddynion mawr eraill. Dyna Aristotle, er eng- 
raifft, yr oedd ef yn ddysgawdwr mawr a dy- 
lanwadol ; a dywedir iddo ddyfod yn agos 
iawn yn ei drefniadau at angen dynolryw. 
Ond er cael cewri mewn dysg, hyawdledd, 
rhinwedd a gallu, etc, enw lesu sydd yn 
bwysig yn y byd ; ynddo ef y mae gallu 
dyrchafol dynoliaeth ; efe a'i gy fundrefn sydd 
wedi, ac yu codi, y byd tua'r nefoedd. Nid 
rhyfedd fod yr enwog T. Erskine wedi ysgrif- 
enu y sylwadau canlynol wrtb gydmaru y 
Beibl a llenyddiaeth gyffredin yr oesau. " Yn 
y Beibl gosodir Duw allan fel yn gwneyd pob 
peth, ac fel yn achos a thuedd pob peth ; ac 
y mae dyn yn ymddangos yn uuig fel y saif 
yn ei gysylltiad a Duw naill a'i fel creadur 
gwrthryfelgar neu yn wrthddrych dwyfol ras. 



ORISTIONOGAEl-H. 113 

Tra yn y hyd, ac yn llyfrau hanesiol y byd,yn 
ol ei farn ei huD, ymddengys dyn fel pe yn 
gwneyd j)ob peth ei hunan; ac y mae can llel- 
ed o gyfeiriad at Dduw a phe na byddai 
gwrthddrych felly yn y bydysawd." Y mae 
hyn yn awgrymu nad yw dy Ian wad llenydd- 
iaeth ddynol tu allan i ddadguddiad Dwyfol 
yn dylanwadu i uno y byd a Duw. 

O'r tu arall, y mae yn amlwg fod Cristion- 
ogaeth yn cymodi y creadur a'i Greawdwr — 
yn gwneyd dyn yn grefyddol yn ogystal ac yn 
ddysgedig. Bod Cristionogaeth wedi gwneyd 
hyn eisoes sydd osodiad a ategir gan dystiol- 
aethau banesyddol. Ac yn mhellach, ni 
ddaeth Jlenyddiaeth i fri gwirioneddol a sicr 
hyd nes i Gristionogaetli ddyfod i anrhydedd 
yn y byd ; wedi iddi lii enill gorseddau teyrn- 
asoedd I'w deiliaid y cafodd gwrteithiad 
meddyliol gyflawn ddadblygiad ; pryd hyn y 
daeth ysgolion o'r A B C yn mlaen hyd yr W 
a'r Y ysgolawl, yr Alpha a'r Omega dysgeid- 
iaeth, i fodolaeth a bri yn mysg cenedloedd y 
ddaear ; ac yn mysg y cenedloedd Cristionog- 
ol y mae ysgolion a gwybodaeth yn cael cefn- 
ogaeth a nawdd y lluaws, ac nid yn y gwled- 
ydd paganaidd. Y mae yn anhawdd peidio 
teimlo wrth sylwi ar ogwyddiad peth an, fod 



114 DYLAN WAD CVMDEITIIASOL 

dylanwad CristioDogaeth o blaid agor holl 
gelloedd y deall, a holl drysorau llenyddiaebh ; 
cymella yn gefnogol bob meddwl uchelryw i 
ddwyn all an syniadau prydferth a chywir, 
parth natur, daear a dyn, yn ogystal a dysg- 
eidiaeth parth yr ysbrydol. 

Yn sicr, y mae meddwl arwyddocaol iawn 
yn y ffigyr, " Haul cyfiawiider a gyfyd i chwi 
.... a meddyginiaetb yn ei esgyll." Gwedi 
i'r Haul hwn godi, daeth yn ddydd goieu ar 
y byd moesol — ar wybodaeth a chrefydd. Y 
mae eisoes waith wedi cael ei wneyd yn y byd 
a barlia byth, er pan gododd yr Haul hwn. 
Mae cyfiawnder wedi dyfod gydag ef — gwas- 
gara dueddiadau cyfiawn jn mysg y bobl ; 
mae ei fendithion yn feddyginiaeth ag sydd 
yn gwella y byd, er yn raddol, eto yn sicr. 
Dylanwadodd ei oleuni a'i wres ar ffynonellau 
natur, ac ar gloion y byd iV hagoryd. Gwedi 
i'r Haul hwn godi, mae gwyddoniaeth a chelf- 
yddyd wedi gwneyd gorchestion synfawr ; 
darganfyddwyd deddfau lawer yn natur; ac y 
mae cywreinrwydd y meddwl dynol mewn 
celfyddyd wedi ymenwogi drwy ddyfeisiadau 
Uuosog. Mae y byd wedi gwneyd gwaith 
mawr, wedi teithio llawer tuag at berffeith- 
rwydd er pan ymddangosodd yr Haul hwn yn 



CRlSTIOJSrOGAETlI. 115 

ffurfafen y byd i wneyd y dydd CristionogoL 
Yr ydym yn cael yn hanes Prydain Fawr^ 
mai wedi i G-ristionogaeth fyned yno y de- 
chreuodd y trigolion ymddadebru o'u cwsg i 
ymgymeryd a'r gwaitb o wella eu hamgylcli- 
iadau, a lluosogi eu cysuron drwy ddiwyd- 
rwydd personol. Yn nheyrnasiad Elizabeth 
y bu Lloegr yn fwyaf ymroddol i fasnacbu k 
gwledydd eraill— y daeth morwriaeth yn el- 
fen bwysig — y daeth y bobl i godi tai gwedd- 
us iddynt i fyw ynddynt — i amaethu yn gelf- 
yddgar — i fynu ymborth o radd uchel, ac i 
wisgo yn drwsiadus a gweddaidd. Daeth llen- 
yddiaeth i fri, a'r wasg i anrhydedd. Dyma 
yr adeg y cymerv/yd at wneyd defnydd teil- 
wng o'r argraff-wasg. Ac er y gorfu i lawer 
o fynachdai gael eu dinystrio o herwydd culni 
ac ystyfnigrwydd Pabyddol y mynachod, eto 
sefydlwyd llawer o ys^olion uwchraddol yn y 
wlad, a pharhant i gynyddu o hyd mewn nif- 
er, ac y maent yn llaw-forwynion Cristionog- 
aeth i ddiwyllio a magu y werin yn addysg ae 
athrawiaeth gwareiddiad, moesoldeb, gwybod- 
aeth, rhinwedd, a chrefydd. Y mae yr un 
math gynydd iV weled yn amser Cromwell, 
y Senedd Fach, a'r Weriniaeth Brydeinig yn 
yr ail-ganrif-ar-bymtheg. Hyd y dyddiau hyny,. 



116 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

ni bu person mwy Cristionogol mewn awdur- 
dod gwladol erioed yn Lloegr ; ac fel caulyn. 
iad naturiol, ni bu rhyddid cydwybod yn 
mhob ystyr yn cael mwy o le yn y wlad nag 
yn y tymor bwnw. Yr oedd Cromwell yn 
gofalu hefydi ddefnyddio pob cyfleusdra i gael 
pob gwlad a llywodraeth ag yr oedd cy tun- 
deb rhwng Lloegr a hwynt, i sicrhau, nid yn 
unig ryddid masnachol, ond hefyd ryddid cyd- 
wybod, a pbrawf teg yn mbob llys. Nid oedd 
egwyddor rhyddid crefyddol yn cael ei deall 
yn y wlad hon byd adeg fyth-gofiadwy y Wer- 
iniaetb ; Cromwell ydoedd ei hesboniwr a'i 
sylfaenydd." — T. Levi, Prydain Fawr, tu dal. 
402. 

Gellir dyweyd am Weriniaeth yr Unol Dal- 
aethau hefyd, fud nodwedd rydd ei chyfan- 
soddiad wedi cael ei ganfod a'i gyfleu, neu ei 
osod yn safon y llywodraeth, gan ddynion 
crefyddol, wrth edrych ar a myfyrio Cristion- 
ogaeth yn ei gweithrediad eglwysig. Ac y 
mae gogwyddiad presenol Ewrop, yn ogystal 
a theimladau a meddyliau cenedloedd mwyaf 
goleuedig y byd, yn naturiol yn galw am 
ryddid —rhyddid cyflawn. " Mae yn eglur nas 
gall dynoliaeth byth sylweddoli y drychfedd- 
wl o berffeithrwydd cymdeithasol, ond drwy 



CllISTIONOGAETH. 117 

neu fel cymdeithas resymol, drwy undeb a 
*brawdoliaeth y teulu dynol, a chysoni pob un- 
igolyn a'r ilieswm dwyfol. . . . Sicr yw nas 
gellir ei ddwyn oddiamgylch byth drwy sef- 
ydliadau gwladol yn unig, gan unrhyw gyd- 
bwysiad o'r galluoedd cyd-genedlaethol. Crist- 
ionogaeth yn unig all effeithio y brawdoliaeth 
cenedlaethol hwn, a rhwymo yn nghyd y teulu 
dynol mewn cymdeitlias rydd, resymol a moes- 
o\y—Guizot History of Civil, ^ p, 31, n. 

" Mae deddfau cymdeithasol Crist a'i apos- 
tolion tu hwnt i boh dadl, y rhai perffeithiaf 
a roddwyd erioed i'r byd." — Ohristian Soc, 
^.42. 

Pan yr ystyriom yr hyn y mae y Beibl a 
Christionogaeth wedi wneyd yn y byd, nid 
yw yn rhyfedd fod y syniadau canlynol i'w 
cael yn '' Freeness of the Gospel,^'' gan y diw- 
eddar T. Erskine, Esqr. : '^ Y mae yn anmhos- 
ibl edrych i'r Beibl gyda gradd gyffredin o 
sylw a myfyrdod, heb deimlo ein bod wedi 
dyf od i awyrgylch f oesol hollol wahanol oddi- 
wrth yr byn a anadlwn yn y byd, ac yn llenydd- 
iaetb y byd." 

Mae Dylan wad Cymdeithasol Cristionogaeth 
yn Dduwgarol a dyngarol. Nid oes achos cof- 
nodi dim i brofi fod crefydd Crist yn dod a 



118 DYLANWAD C YMDEITHASOL 

•dyn i gam Duw ; mae y gosodiad yma yn huh- 
«an-brofedig. Ac y mae yr ysgolion, yr ysbyt- 
tai, a gwahanol gymdeithasau noddawl ac el- 
usenoi a hynodnnt y cyfnod bwn oddiwrth bob 
cyfnod arall yn oes y byd, yn profi dingar- 
WCM Cristionogaeth. Gellir dyweyd gyda 
phriodoldeb neillduol, fod yr ysgolion yn dyst- 
golofnau o Grist fel Athraw ; yr ysbyttai yn 
gof-golof nau o bono fel Meddyg, a'r cymdeith- 
asau gwahanol yn golofnau mynegol o bono 
fel Dyngarwr ; cynyrcbion ei oes ef ydynt. 

Dyna " The Royal National Life-hoat Insti- 
tution''^ yn engraifft deg o ddylanwad Crist- 
ionogaetb i gadw bywyd naturiol dyn. Acb- 
ubwyd 12.282 o fywydau drwy gyraortb y 
Gymdeitbas bon, er ei decbreuad yn 1824 O. C. 
byd 1861 O. C. Mae wedi gwario miloedd 
lawer o arian i wneyd bywyd-fadau, a' a defn- 
yddio mewn gwabanol fanau, a awEiNiDoa ef- 
ENGYL Crist oedd prif ddyfeisydd y gelf fen- 
dif^edig bon. Y mae yn yr Unol Dalaetbau 
hefyd ei " Life Saving Service, an Organized 
Bureau of the Treasury Department^,'' i'r un 
amcan a'i cbwaer gymdeitbas yn Mbrydain 
Fawr. 

Yn yr ben amseroedd, yr oedd raordeithwyr 
yn ofni llong-ddrylliad ar unrbyvv Ian, rbag y 



CRISTIONOaAETH. 11«) 

byddai yno haid o lofruddion a fyddent yn 
byw ar beth o'r fath, a chael eu lladd er mwyn 
cael eu heiddo. Yn awr, y mae ar liyd glanau 
ein moroedd a'n llynoedd niawrion orsafoedd 
a darpariadau i gynoithwyo, ac i acliiib byw- 
yd ■ a meddianau morwyr a mordeithwyr a 
oddiweddir a llong-ddrylliadau o fewn eu cyr- 
haedd. Yn 1880, dygwyddodd 800 o alanas- 
trau i longau yn nhiriogaethau y ^^Life Saving 
Service^^^ jn cynwys ar eu byrddau 1,989 o 
bersonau ; ond ni choUwyd o'r rhai hyn ond 
naw. Dyma beth o ffrwyth Dylanwad Cym- 
deithasol Cristionogaeth. Pethau oes Crist 
yn y byd, a phetliau gwledydd Cristionogol, 
ydynt y pethau hyn, er eu bod yn cael eu han- 
fon gan ddyngarwch Cristionogol i wledydd 
eraill. Y mae yr ymgeision hyn yn ngwled- 
ydd Cristionogol yn dra gwahanol i ymddyg- 
iadau trigolion paganaidd Bagdad yn 1831, 
mewn cysylltiad a bywydau dynion yno. Yno, 
amser y pla mawr, cododd yr afon, a golch- 
odd ymaith 15,000 o'r trigolion ; ond ni wnaeth 
y bobl un ymdrech iV hachub, nac un sylw 
o'r peth. — Divine Government^ Dr. Melash, p. 
247. 

Meddylier eto am y gwahanol Grymdeithas- 
au Cenadol o eiddo Cristionogaeth, y rhai a 



120 DYLANWAD CYMDEITJIASuL 

anfonant gen ad on i bob parth oV byd i ddysgu 
a gwareiddio y paganiaid, a bydd hyn yn sicr 
o ddylanwadu ar y meddwl yn ffat'riol i Ddy- 
Ian wad Cymdeitliasol Cristionogaeth. Gosod- 
wn ger bron yma ddarhm yn dangos y gwa- 
baniaeth sydd rliwng dynion dan ddylanwad 
paganiaetli a dynion dan ddylanwad Cristion- 
ogaeth. Cawn y darlun yn yr hanesyn can- 
lynol gan y cenadwr A&icanaidd cyntaf, sef 
Mr. Moffat. Dywed : " Yn un o'm teithiau 
cyntaf, daethum, gyda'ni cymdeithion, i ben- 
tref paganaidd ar lanau yr Orange River. Yr 
oeddem wedi teithio llawer, ac yr oeddem yn 
newynog, sychedig, a blinedig iawn ; ond 
gwnaeth trigolion y pentref yn lied swrth ein 
gorchymyn i aros draw, a sefyll dipyn o ffordd 
oddiwrth y pentref. Gofynasom am ddwfr^ 
ond ni wnaent ei roi ef. Cynygiais iddynt y 
tri neu'r pedwar botwm oedd weddill ar fy 
nghot am ddracht o laeth, ond gwrthodasant 
ef, Yr oedd ein rhagolygon felly am noson 
arall o newyn, o gyrhaedd dwfr, er fod afon 
yn ein golwg, yn eithaf digalon a thruenus 
iawn. Ond gyda gwyll y nos, gwelem wraig 
yn cyfeirio tuag atom dros y bryn draw ag 
oedd rhyngom a'r pentref. Yr oedd yn cario 
ar ei phen faich o goed, ac yn ei Haw lestr yn 



CRISTIONOGAETH. 121 

llawn o laetli. Rhoddodd y llaeth i ni ; yna 
gosododd y coed i lawr, a dycliwelodd i'r pen- 
tref. Daeth yr ail dro a llestr coginio ar ei 
phen, a darn mawr o gig dafad yn un Haw, a 
dwf r yn y Haw araH, Eisteddodd i lawr, heb 
yngan gair ; cyneuodd dan, a gosododd y cig 
arno. Gofynasom unwaith ac eilwaith pwy 
oedd ; ond aros yn fud wnaetli hi, hyd nes i 
ni ddymuno yn daer ami i roi rheswm am y 
fath garedigrwydd annysgwyliadwy i ddy- 
eithriaid. Yna treiglodd ei dagrau dros ei 
gruddiau tywyll, ac adroddodd i ni a ganlyn : 
^ Yr wyf yn ei garu Ef, eiddo yr hwn ydych 
chwi ; ac yn sicr, y mae yn ddyledswydd arnaf 
i roi i chwi phioled o ddwfr oer yn ei enw ef. 
Y mae fy nghalon yn llawn, felly nis gallaf 
ddyweyd y llawenydd a deimlaf wrth eich 
gweled yn y He peHenig hwn.' Wedi deaU 
ychydig o'i hanes, a'i bod yn ganwyll unig, 
neu yr unig ganwyll ag oedd yn goleuo yn y 
lie tywyH hwnw, gofynais iddi pa fodd yr 
oedd yn gallu cadw i fyny oleuni Duw mewn 
He hollol araddifad o gymdeithas y saint? 
Tynodd o'i mynwes gyfrol o'r Testament New- 
ydd yn y Dutchaeg, yr hwn a dderbyniodd 
oddiwrth Mr. Helm, pan yn ei ysgol flynydd- 
au yn ol. " Hwn," meddai, '^ yw y ffynon o'r 
9 



122 DYLANWAD OYMDEITHASOL 

hon yr wyf yn yfed ; hwn yw yr olew sydd yn 
gwneyd i'm Uusern oleuo." Dyma fan y gwel- 
ir yn eglur Ddylanwad Cymdeitliasol Crist- 
ionogaeth yn dosturiol, yn deyrngarol, gwrol, 
a haelionus. Os yw un Testament wedi dy- 
lanwadu fel uchod, beth ellir ddysgwy] fel 
fcwytli y 91,014,448 cyfrolau o'r Ysgrythyr- 
au Sanctaidd a gyhoeddwyd ac a wasgarwyd 
eisoes yn mhlith gwahanol genedloedd y ddae- 
ar gan The British and Foreign Bible Society, 
Traynmethu amgyffred dylanwad gwaithy 
Gymdeithas ucliod, ychwanegwn waith Cym- 
deithas arall o'r un nodwedd, The American 
Bible Society, Y mae hon yn meddu 7000 o 
adranau cynorthwyol ; ac liyd 1876 O. C, yr 
oedd wedi cyhoeddi yn ngwahanol ieithoedd 
y byd 33,125,000 o gyfrolau o'r Ysgiythyrau 
Sanctaidd. Ac y mae Chambers' Encyclopcedia 
yn dyweyd fod tua 250,000 o'r Beibl, a 500,000 
o'r Testament Newydd, ar draul o tua $400,- 
000 bob blwyddyn, yn cael eu bargraffu gan 
y Gymdeithas hon ; ac y mae wedi cyhoeddi a 
gwasgaru yn mysg y deillion 12,000 o gyfrol- 
au o'r Beibl mewn argraffiad cyfaddasedig at 
eu hangen yn eu cyflwr annymunol, a'r rhan 
luosocaf o honynt wedi eu rhoddi yn rhad. 
Gosoder at hyn eto y gwahanol gymdeithasau 



CRISTIONOGAETH. 123 

o'r Tin amcanion ag sydd yn y gwahanol wled- 
ydd, a chan yr amrywiol genedloedd, a gofyn- 
er,Beth all eu dylanwad fod ar y byd? Rhaid 
ei fod yn bwysig, ac i raddau yn debyg i ei- 
ddo dylanwad yr un Testament Newydd hwnw 
a nodwyd uchod oedd gan y wraig dda bono 
yn Affrica dywyll. 

Mae Cristionogaetli yn ychwanegu ded- 
wyddwcli hefyd i'r byd. Os ydyw Cristion- 
ogaetli yn gwella cymdeithas, rhaid ei bod 
hefyd yn dedwyddoli cymdeithas f el canlyniad 
naturiol. Nid oedd dysgeidiaeth grefyddol y 
paganiaid yn cynyrchu ond ychydig iawn o 
ddedwyddwch. Dywedai fod yr enaid yn 
myned o un corph i gorph arall, a'i fod yn ag- 
ored i gael ei osod mewn corph creadur isradd- 
ol, neu fyned i ddifodolaeth hoUol ; ac weith- 
iau gorfodid iddo grwydro ol a blaen, heb 
obaith am orphwysfa yn unrhyw fan byth ; 
neu ynte fyned i Tartarus — uffern. Gwron- 
iaid yn unig oedd yn cael myned i Elysium — 
nefoedd. Yn sicr, nid oes yn y daliadau yna 
fawr o gysur i neb, yn enwedig pan yr ystyrir 
yr hyn oedd yn gwneyd person yn "wron." 
Nid rhinwedd a daioni, eithr beiddgarwch 
buddugoliaethus, oedd elfenau gwroniaeth gan- 
ddynt. 



124 DYLAN WAD OYMDEITHASOL 

Ond y mae Cristionogaeth yn gwertlifawr- 
^gi y^ ymdrechion goreu er lies cymdeithas 
yn gyffredinol, ac yn dal gobaith am dded- 
wyddwch didrai o flaen pawb, a phob peth yn 
cydweithio er daioni i'r rhai sydd yn earn 
Duw. Mae marw yn orphwys oddiwrth lafur 
a Uudded, yn gysur i'r blinedig, yn " fyned i 
mewn i lawenydd yr Arglwydd " i'r gorth- 
rymedig a'r cystuddiol. Ac hyd yn nod i'r 
animwiol, dangosir y Tad yn Dduw trugarog 
a graslawn, llawn cariad, yn gallu achub hyd 
yr eithaf, a madden yr holl anwiredd heb 
gofio'r camwedd mwy, a liyny i'r penaf o becli- 
aduriaid a ddel ato i brofi gwirionedd ei 
addewidion, a chael sicrwydd fod llinellau y 
bardd yn wirionedd, 

"Tra dalio'r lamp i losgi maes, 
Yr adyn gwaethaf all gael gras." 

Felly, ar y cyfan, y mae mwy o gysur i'r liwn 
sydd yn credu yn y Beibl nag i'r hwn nad y w 
yn gwybod dim am dano, neu na sydd yn 
credu ynddo fel Llyfr Dwyfol, Mae Cristion- 
ogaeth yn ateb y byd yn dda ; y mae hyn i'w 
weled yn eglur yn ei llwyddiant a'i buddugol- 
iaethau bendigedig yn mhob gwlad ac yn 
mhlith pob cenedl yr ymwela k hwynt. Dy- 
wed ystadegau fod yn 1880, 410,900,000 o 



CBISTIONOGAETH. 125 

bersonau ar enw Cristionogaeth. Ni wnaeth 
y grefydd hon enill y poblogrwydd liwn heb 
gyfarfod k rhwystrau lawer ; eto, y mae wedi 
llwyddo yn ei grym ei hunan, heb oifodaeth 
gallu materol. 

Gwnaetli yr luddewon eu goreu i ddyfetha 
Cristionogaeth yn ei mabandod, yn ei genedig- 
ol fan daearol^ — Palestina ; darfu i lywodraeth 
Rhufain ymosod arni A boll rym y byd, ond 
metbodd y cyfan. Y mae Cristionogaeth eto 
yn " ymdaith yn amlder ei grym." Llwydd- 
odd Rhufain i orchfygu y byd teyrnasol ; dis- 
trywiodd y genedl luddewig a'u crefydd gen- 
edlaethol ddirywiedig, ond enill tir newydd o 
hyd wnai Cristionogaeth yn yr amser hwnw 
fel yn awr, er fod Rhufain a'i holl egni yn ei 
herbyn, "Gwnaeth Ymerawdwyr Rhufain 
ddadymchwelyd a Uethu y genedl luddewig 
braidd i'r dim ; orchfygu teyrnasoedd, a gor- 
fodi awdurdodau gwladol y byd gwareiddied- 
ig i dalu gwarogaeth iddynt ; ond methasant, 
er eu holl allu railwrol, ac er cymaint eu cyf- 
oeth a'u dylanwad, ddileu Cristionogaeth, neu 
orfodi milwyr Crist i roi eu harfau i lawr, a 
phlygu i ddefodau a gofynion paganiaeth." — 
Garner'' s Connection of Sacred HisUyry^ p. 499. 

Methodd fflamiau t^n Smithfield, er yn 



126 DYLAN WAD crMDEITHASOL 

effeithio diflaniad cyrff y merthyron, wrthsef- 
yll a diffodd t^n Cristionogaetli, rhwystro yn 
fuddugoliaethus wybodaetli y groes, fel ei 
dysgid gan Wickliffe a'r Lollardiaid ; a gorf u 
i'r gelyn atal ei d4n a'i adael i ddiffodd, gan 
fod Cristionogaeth yn anllosgadwy. Mae pob 
peth wedi marw ond Cristionogaeth ei liunan. 
Enill iV ffordd ei hunan y mae hi. A phan 
ystyriom y cyfryngau at waith sydd gan 
Gristionogaeth yn awr ; y fath dorf o weith- 
wyr, yn bersonan, cymdeithasau, arian a Uyfr- 
au, ac agoriad i bob gwlad, gallwn yn ffydd- 
iog ddysgwyl pethau mawrion iawn yn y dy- 
fodol. Ac yn ddios, y mae Dylanwad Cym- 
deithasol Cristionogaeth yn fawr a bendithiol. 



CKISTIONOGAETH. 127 

PENNOD VII. 

Ail-ymiveliad a Maes y lestyn, 

Mae pwnc ein testyn mor bwysig, fel nad 
ydym yn teiralo i ddiweddu ein hymdriniaeth 
ag ef heb droi yn ol ac ail-chwilio yr holl faes 
o'r newydd, gan hyderu y bydd hyn yn f odd- 
ion i osod ein brawddeg olaf o'r benod flaen- 
orol yn wirionedd mor eglur frl na fydd lie i 
Tin araheuaeth parth ei chywirdeb lochesu yn 
meddwl y darllenydd ystyrbwyll. Mae y 
maes mor helaeth, a'r tystiolaetbau mor lluos- 
og fel ag i'n gorfodi i fod yn foddlon ar ycli- 
ydig allan o lawer o ffeitbiau amrywiol i ategu 
ein gosodiad. 

Tra y mae dyfyniadau o weithiau awduron 
enwog wedi cael eu gosod yn y traethawd hwn 
eisoes, y mae yn ddiau genym y bydd ychwan- 
eg o'r un pethau yn llesol i gynorthwyo y 
meddwl i wneyd dyfarniad teg ar y pwnc. 
I'r dyben i'n galluogi i fod yn feirniaid cym- 
wys, mae yn briodol ac angenrheidiol i ni gael 
golwg ar 

Y Mynedol (£r Presenol, 

Yr ydym yn barod wedi rhoi cipdrem o gyf- 
Iwr y byd pan ddaetli Crist iddo. Ac er mor 



128 DYLAJ^WAD OYMDEITHASOL 

annymunol yr oiygfa, ceisiwn gymeryd un ol- 
wg ar y cyfnod hwnw eto. 

" Yr oedd teyrnasiad drygioni drwy y byd 
yn ymddangos fel pe wedi cyrhaedd ei uchder 
mwyaf pan ddechreuodd loan Fedyddiwr 
bregethu yn anialwch Judea. Yn Rhufain yr 
oedd pethau yn eithafol druenus. Dewis- 
ddyn yr Ymerawdwr Tiberius oedd yr adyn 
gwaradwyddus Cyan ens. Ond daeth diwedd 
i ysgelerwaith a rhedegfa y creulon-ddyn hwn ; 
eithr nid cyn iddo lanw y byd ag arswyd. 
Dygodd i fywiogrwydd hen gyfreithiau anar- 
feredig ocraeth ; ac yr oedd hyn wedi gwas- 
garu dinystr arianol dros yr ymerodraeth. 
Yr oedd gweithrediadau gorfodol wedi 
gwneyd meddianau yn ddiwerth braidd ; yr 
oedd methdaliad yn mhell ac agos. Llenwid 
y llysoedd k dynion yn dymuno galwad yn ol 
y cyfreithiau gwrthunol hyn ; tra ar yr un 
pryd yr oedd y cyfoethogion yn eadw eu har- 
ian yn segur. Trwy hyn yr oedd masnach 
drwy y byd wedi marweiddio. 

Yr oedd llawer o'r cyfoethogion wedi eu 
darostwng yn gardotwyr ; a'r tlodion yn 
dyfnhau yn barhaus yn is i drueni ac angen. 
I ychwanegu at y dinystr cyffredinol hwn, yr 
oedd dosbarth o bersonau wedi ymgymeryd 4 



CRISTIONOGAETH. 129 

bod yn achwynwyr. Ai y rhai hyn at yr 
awdurdodau, gwnaent eu hymosodiadau, a 
derbynid eu tystiolaetbau ar unwaith ; a myn- 
ych anghofid myned trwy fi'uriiau y gyfraith^ 
gan mor barod yr oedd y swyddogion dieg- 
wyddor i weithredu yn gosbawl yn ol haer- 
iadau yr acliwynwyr digywilydd hyn. 

Felly llenwid y carcharau gan dorfeydd 
euog, yn ol tystiolaetbau yr acbwynwyr, eithr 
diniwed, pe cawsent gyiiawDder ; a gadewid 
liwynt yno i farw ; a theflid cyrph menywod 
a phi ant, yn ogystal a chyrph gwrywod, i'r 
Tiber, yn hytrach na myned drwy y ffurf 
gyffredin o berthynas iddynt. 

Yr oedd Tiberius yn myned yn fwy aflauy 
ffiaidd a clireulon yn barhaus ; yr oedd byw- 
yd a rhinwedd fel eu gilydJ wrth draed ei 
drugaredd ; nid oedd neb yn ddiogel rhag yr 
acbwynwyr gwarthus, a theyrnasai arswyd yn 
mhob man. 

Yr oedd llofruddiaeth wrtb orchymyn yr 
awdurdodau, ac aberthau creulon yn lluosogi 
yn ddyddiol. Cynaliai yr Ymerawdwr lodd- 
est-wyliau gorlawn o anfoesoldeb a ffieidd-dra. 
Crynai y gwledydd pellaf o flaen E.hufain. 
Yr oedd awyrgylcb Khufain yn dew gan darth 
gwaed dynol ; yr oedd llofruddiad a hunan- 



130 DYLAN WAD CrMDEITHASOL 

laddiad yn arferion y dydd ; ac nid oedd hyd 
yn nod y menywod yn ddiogel rhag min y 
cleddyf dinystriol. Darlun fel yna ydym yn 
gael o Kufain a chymdeithas pan ddeclireu- 
wyd pregethu yr efengyl. Ac O, mor dder- 
byniol gan y miloedd a dyrent yn dyrfaoedd 
i glywed gan loan fod " teyrnas nefoedd yn 
nesau." Yr oedd y bobl yn dra awyddus i 
weled prophwyd newydd, mewn gobaith ei fod 
yn dod ag ymwared iddynt o'u cyflwr truenus. 
Gwelir cyflwr moesol a chymdeithasol y byd 
-cyn cael Cristionogaetb yn ei dylanwad arno, 
yn ymddygiadau Herod Antipas at loan Fed- 
yddiwr, ac yn chwaeth Herod, Salome, a'i 
merch. Dawnsio yn fedrns oedd yn agor calon 
Herod i wneyd yr addewid fwyaf i'r ddawns- 
yddes; nid oedd tori pen dyn da a diniwed 
yn ormod gan Herod i'w gadw rhag gwarth 
jn ngolwg gwahoddedigion glytbion; a gwell 
gan Salome gyngori ei merch i geisio pen loan 
Fedyddiwr ar ddysgl er mwyn dial ei Hid 
arno am anghymeradwyo ei godineb k Herod, 
yn hyti'ach na cheisio rhywbeth o fudd iddi. 
Ond dyna chwaeth a nodwedd yr oes ! Waeth 
ymddengys nad oedd hyn yn beth dyeithr yn 
y dyddiau hyny ; ac y mae pethau yr un mor 
^tgas yn cael eu harfer yn ein dyddiau ni yn 



CRISTIONOG AETH. 131 

mMith y paganiaid. Dywed Herodotus i 
Amestus, gwraig Xerxes, ar ei blwydd-ddydd 
genedigol, mewn gwledd un flwyddyn, liawlio 
i'w gwr roi fyny wraig Masistes^ er mwyn 
boddloni ei nwyd genfigenllyd hi. Eiriolodd 
y ^ywysog ar ran y wraig a garai mor anwyl, 
ond yn hollol ofer. A gorchymynodd Xerxes 
iddi gael ei rlioi i fyny ; a tliynwyd hi yn 
ddarnau, a thaflwyd hwynt i'r own ! Dywedir 
hefyd y byddai Caligula yn fynych yn Khuf. 
ain yn gosod dynion diniwed i arteithiau ger 
bron y rhai a fyddent yn gwledda yn ei balas, 
ac anfonai am gieddyfwyr medrus, a gorchym- 
jnai iddynt ddangos mor fedrus oeddynt i 
dori ymaith benau carcharorion yn mhresenol- 
deb y gwahoddedigion er difyrwch iddynt. 
Mewn gwledd gyhoeddus yn Rhufain, gwnaeth 
Caligula i swyddog dori ymaith ddwylaw 
caethwas am iddo fyned a dysgl arian oddiar 
ei eisteddle ; a gorfodid y creadur tlawd i fyn- 
ed o amgylch ogylch y byrddau a'i ddwylaw 
toredig yn hongian wrth linyn wrth ei wddf, 
a dangosiad arno yn hysbysu ei drosedd ! 
Cynelid gwleddoedd cyhoeddus, ac er difyr- 
wch i'r gloddestwyr, gosodid cleddyfwyr a'u 
cleddyfau i ymladd brwydau angeuol. Weith- 
iau newidid yr olygfa drwy osod creaduriaid 



132 DYLANWAD CYxMDEITHASOL 

rheibus i yrnladd 4 dynion ; ac yr oedd cynifer 
a haner can' mil, ac hyd yn nod bedwar ugain 
mil, o bobl yn ymdyru i edrych ar yr erchyll- 
waith hwn gyda phleser ! Dyna i chwi ^ym- 
deithas a chwaeth dynion na wyddent ddim 
am ddylanwad Cristionogaeth ar eu deall a'u 
calon. Dyna i cliwi yr hen ddyddiau ; dyna 
y byd heb Grist. 

Mor wahanol ydyw lieddyw ! Mae gwled- 
ydd a llywodraetbau Cristionogol yn talu mwy 
o barcb i anifeiliaid y maes nag a delid gan y 
Rhufeinwyr a'r Groegwyr pan yn ucbder eu 
gogoniant, i ddyn ; ie, i wraig rinweddol, hoff 
gan ei phriod ! Mae yn hawdd genym gredu 
yn nghywirdeb y darlun hwn, am fod cyflwr 
gwledydd pagan aidd yn yr oes hon yn gosod 
ger bron cenadon yr efengyl yr un math ddar- 
luniau yn union, fel y cawn ddangos etc. 
Tystiolaeth cenadun yn gyffredin yw a gan- 
lyn, a ddyfynir genym o waithi Dr, Knowlton : 
"Y mae cyflwr moesol y paganiaid, fel eirhodd- 
ir gan yr Apostol Paul yn Rhufeiniaid 1 a 3, 
yn wir i'r llythyren mewn cysylltiad k phag- 
aniaid pob gwlad ! Yn mhob gwlad bagan- 
aidd, mae celwydd a lladrad, twyll a rhegu, 
pardduo cymeriad, cynllwynion a chynhyrfiad- 
au brad wr us, llwgr-wobrwyo, gorfodaeth, a 



CRIST10N0GA.ETH. 133 

thrais, yn gyffredinol ; ac y mae anlladrwydd, 
godineb, a gwrywgydiad, yn eithafol gyffred- 
in." Cawn ragor o'r darluniau torcalonus hyn 
ar,ein gwaitli yn chwilio y maes i gael gweled 
y byd yn dod dan ddylanwad Cristionogaeth. 

Oaethwasiaeth a Christionogaeth. 

Mae cadw caethion, a gwneyd dynion yn 
gaethion, yn hen arferiad ; pa mor hen, nid 
oes gal wad arnom i ateb yn awr ; ond digon 
yn bresenol.yw dyweyd, ei fod yn henach yn 
y byd na Christionogaeth ; yr oedd mewn bri 
mawr pan ddaeth Crist i'r byd mewn cnawd. 
Felly ni ellir priodoli bodolaeth caethwasiaeth 
i ddylanwad Cristionogaeth, er fod rhai gwled- 
ydd Cristionogol yn euog o'i lochesu am dym- 
or. Cawn fod breninoedd a llywodraethwyr 
wedi bod yn euog o feithrin caethwasiaeth er 
mwyn elw personol a theyrnasol, yn mhob oes. 
Yn 1861 O. C, dywedai Cochm, ysgrifenydd 
enwog yn Ffrainc : " Gwnaeth Yspaen mewn 
Uai na dau can' mlynedd fwy na deg cytundeb 
i awdurdodi ac amddiffyn, er mwyn lies per- 
sonol y llywodraeth, drwy drosiad mwy na 
500,000 o fodau dynol yn gaethion, gan roi 
toll ar y rhai hyn i'r swm o $10,000,000. 
Lloegr hefyd, yn amser y frenines Ann, a 



134 DYLAN WAD CYMDEirHASOL 

wnaeth gytundeb, er ei helw gyda y gaethfas- 
nach, a llawnodwyd y cytundeb hwn gan Es- 
gob Bristol, Deon Windsor," &c., &c. 

Pan oedd Wilberforce, Clarks, &c.,yn 1807^ 
a mesur yn y Senedd i ddiddymu y gaethfas- 
nach, siaradodd amrai yn ei erbyn am ei fod 
yn tori ar draws hen arferiad yr oesau. Dy- 
wedodd Earl of Westmoreland : '^Hyd yn nod 
pe gwelwn yr holl Bresbyteriaid, Methodist- 
iaid, pregethwyr a phawb, yn unol yn erbyn 
caethwasiaeth, eto gwnawn bleidleisio yn en 
herbyn oil." Ond cofier mai nid ar dir Beibl- 
aidd a Christiouogol y siaradai fel yna. Nid 
y Cristion sydd yn llefaru, eithr y dyn anian- 
ol yn cael ei arwain gan ei deinilad llygredig 
a dall-bleidiol. Nid cyfiawn nodi y ffeithiau 
hyn yn engreifftiau i brofi fod y grefydd Grist- 
ionogol yn cefuogi caethwasiaeth, waeth y mae 
Cristionogaeth wedi dylanwadu ar y byd i 
gasau caethwasiaeth yn drwyadl. Hen beth 
paganol yw caethwasiaeth. Mae hyn yn eg- 
lur wrth edrych yn ol i'r cyfnod paganol yn 
mhob gwlad. Nid yn nnig yr oedd caethwas- 
iaeth mewn bri yn y dyddiau gynt, ond hefyd 
yr oedd cyflwr y caethion yn hynod o anghy- 
surus. Arferid gadael ieuenctyd Lacedomin- 
ia allan i ymosod ar y caethion er mwyn ar- 



ORISTIONOGAETH. 135 

feriad ; ac ar un ymosodiad, dywedir i 3,000 
o'r caethion gael eu lladd ! Pan gymerodd 
Alexander Thebes, gwerthodd y bobl i gyd 
yn gaethion. Cadwynid caetMon wrlh byrth 
palasau y mawrion yn Kliufain, iddynt gael 
bod yn gyfarwyddwyr i'r gwahoddedigion i 
wleddoedd. Gwnai C. Pollio daflu y caethion 
a droseddent yn ei erbyn i'r llyn, yn ymborth 
i greaduriaid y dwfr. Yn y flwyddyn 12 C. C.^ 
gadawodd iin Col. Isodorus iV etifeddion 
4, 116 ogaethion. Yr oedd y caethwas yn llai 
ei werth na thir, neu anifeiliaid. Yr oedd 
lien gyfraith yn E-hufaia yn gosod cosb o far- 
wolaeth am ladd ych oedd yn aredig; ond ni 
wneid un gosb am ladd caethwas. Grwnaeth 
Orassus ar unwaith, ar ol rhyfel y Spartans, 
groeshoelio deng mil o gaethion ! Darfu i 
Augustine, a hyny yn groes i'w addewid, dros- 
glwyddo iV meistriaid iV lladd ddeng-mil-ar- 
hugain o gaethion a ymladdasant dros Sextus " 
Pompeius. Trajan hefyd, y goreu o'r E,hufein- 
wyr yn ei ddydd, a wnaeth i ddeng mil o gaeth- 
ion ar unwaith ymladd gornestau cleddyfau 
am gant a thri-ar-hugain o ddyddiau yn yr 
amphitheat/i^e, er mwyn creu difyrwch i'r mil- 
oedd edrychwyr ! Nodir y ffeithiau hyn er 
mwyn dangos cymdeithas y dyddiau gynt dan. 



136 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

ddylanwad paganiaeth. Ac os oes rliyw un 
am gyhuddo Cristionogaeth o fod yn cynyrchu 
a chefnogi caethwasiaeth a chreulondeb, cyd- 
mared y ffeithiau uchod 4'r ffeithiau a geir 
parth cyflwr cymdeitlias yn y gwledydd lie y 
teyrnasa egwyddorion Cristionogaeth Gal- 
wer i gof yr hyn a wnaeth Lloegr a'r Unol 
Dalaethau er mwyn diddymu yn llwyr gaeth- 
wasiaeth o'u tiriogaethau a'u terfynau, ac yna 
ceir gweled y gwahaniaeth sydd rhwng pagan- 
iaeth a Christionogaeth mewn perthynas i'r 
anghenfil hwn. 

Cyfnewidiadau Cymdeiihasol, 

Nid annhebyg oedd y byd yn gyff redinol 
i'r hyn yw Canolbarth Ail'rica yn bresenol 
mewn ystyr gymdeithasol. Yn ol tystiolaeth 
teithwyr enwog, cawn fod pobl Canolbarth 
Affrica yn hollol ddigynydd. Maent yn rhan- 
edig i wahanol Iwythau gelynol a rhyfelgar, 
heb gyd-ymgymysgu, byth yn heddychol. 
Noethion ydynt, a noeth yw eu penaethiaid ; 
ac y mae gan y penaethiaid awdurdod hollol 
ar fywyd a meddianau y bobl. Maent yn 
hynod o greulawn mewn rhyfel. Mae y dyn- 
ion a gymerir yn gaethion mewn rhyfel, fel 
rheol, yn cael eu lladd, a'r menywod a'r plant 



CRISTIONOGAETH. 137 

yn cael eu gwneyd yn gaethion dros fywyd. 
Mewn rhai engreifftiau, difodwyd llwytli cyf- 
an mewn un diwrnod. Ni anghofir trosedd 
byth, ond dielir o genedlaeth i genedlaetli. 
Mae aml-wreiciaeth yn beth cyffredin. Priod- 
ir 4 pherthynas agos, megys gwraig yn priodi 
ei llysfab, cfec. Mae plant penaeth, ar ol i'w 
tad farw, yn ymladd am y flaenoriaeth — ym- 
ladd nes lladd y pleidian i gyd, ond y trech- 
af ; yna llywydda ef y llwytli yn berffaith ddi- 
ogel rhag bradwriaeth. Mae heidiau lawer 
yn crwydro o'r naill fan i'r Hall, ac yn ymosod 
yn annysgwyliadw^y ar sefydliadau yn y nos, 
gan losgi y trigfanau, a thywys y trigolion am 
tua phum' cant neu fil o filldiroedd i'w gwerthu 
yn gaethion yn Khartoum. Nid oes un math 
o iaith ysgrifenedig ar y cyfandir, ond yr hyn 
a drefnwyd gan genadon Oristionogol ; ac nid 
oes ganddynt ond traddodiad geneuau yn 
hanes am y gorphenol. Ni ddaeth na Christ- 
ion na Mahometaniad i gysylltiad 4'r Monbut- 
toos erioed cyn i Schweinfurth fyned yno. Y 
mae y gwrywod yn gwisgo peth dillad am 
danynt ; eithr ni wisga y menywod ddim — 
maent yn hollol noeth. Y llwyth hwn yw y 
mwyaf cnawdysol (cannihaT) yn hoU Affrica. 
Un dynged sydd yn aros pawb a ddaliant, a 
10 



138 DYLANWAD OrMDEITHASOL 

hyny yw, bod yn ymborth iddynt. Peth cy- 
ffredin arall yw, i ddaii Iwyth imo a'u gilydd 
i ddyfetha llwytli arall, ac yna rhyfela dra- 
chefn a'u gilydd ana yr oruchafiaeth. Ond y 
mae y wawr wedi tori arnynt hwy, a gellir 
dysgwyl clywed am danynt hwy yr un math 
newyddion ag a geir am wledydd a chenedl- 
oedd eraill a fuont yn yr un cyflwr cymdeith 
asol, ac yn ymbleseru a'r un arferion, megys, 
er engraifft, y 

Sandwich Islands. 

Yn y fLwyddyn 1820 O. C, yr aeth cenadon 
gyntaf o America i Sandwich Islands. Y pryd 
hwnw, yr oedd y brodorion yn wylltion ac an- 
waraidd hollol, mor drylwyr felly ag yw trig- 
olion y White Nile yn Affrica yn bjesenol. 
Ond yn awr, maent yn wareiddiedig a Christ- 
ionogol ; maent yn lly wodraethu eu hunain yn 
anrhydeddus dan gyfansoddiad, ac yn ol cyf- 
reithiau sefydlog a theg. Mae ganddynt lys- 
oedd barn, a threfn, a ehosb am drosedd, fel ag 
i enill edmygedd dynion o safle Dr. Rufus 
Anderson, yr hwn ar ol iddo ddychwelyd o'i 
daith yno ychydig flynyddau yn ol, a ddywed- 
odd, "Nid wyf yn petruso cyhoeddi trigolion 
y Sandwich Islands mor deilwng aV Unol 
Dalaethau iV galw yn Gristionogion." 



CRISTIONOGAETH. 139 

I'r un dosbartli y perthyn ynysoedd eraill, 
megys 

Y Feejee Islands. 

Khifa y rhai hyn tua 80; poblogaetb, 200,- 
000. Tna 56 mlynedd yn ol, yr oedd trigolion 
yr ynysoedd hyn yn gnawd-yswyr, neu gan- 
nibaliaid, o'r matb waetbaf. Ofnai y morwyr 
long-ddrylliad yn agos iddynt ag ofn eithafol, 
waetb gwyddent fod pob morwr a ddygwydd- 
ai gael ei daflu i'w glanau drwy long-ddryll- 
iad, neu drwy unrbyw ffordd arall, yn sicr o 
gael ei ddal, ei ladd, a'i rostio yn union, a'i 
fwyta. y mae Dr. Anderson yn rhoi yr ban- 
esyn a ganlyn am yrhyn a ddygwyddodd yno 
yn mben ycbydig flynyddoedd ar ol i'r efeng- 
y] am y groes gyrbaedd y glanau. Cafodd 
Hong Americanaidd ei dryllio ar y m6r; 
aeth rbai o'r morwyr mewn cwcb, ac ar ol 
crwydro yn mysg y tonau am gan oedd o fill- 
diroedd, cyrbaeddasant dir. Deallasant eu 
bod ar un o ynysoedd y Feejee ; collasant bob 
gobaitb am eu bywyd. Ond un o bonynt, 
wedi codi llyfr i fyny o'r tywod, a waeddodd 
allan, " Jack, yr wyf yn dyweyd, mae pob 
petb yn dda, dyma Feibl. Diolch i Dduw, 
mae Crist ion ogaetb yma, a chawn ein barbed." 
Felly y bu ; mae y bobl hyn yn awr yn Grist- 



140 DYLAN WAD CYMDEITHASOL 

ionogion. Mae gan 100,000 o honynt yn awr 
yr Ysgrythyrau yn eu liiaith ; mae 90,000 yn 
myned i'r ysgol Sabbothol, a gwasanaeth cref- 
ydd y Duw byw ; mae 28,000 yn aelodau eg- 
Iwysi Cristionogol ; mae cannibaliaeth, aml- 
wreiciaeth, a baban-leiddiad, yn cyflym ddif- 
lanu o'r ynysoedd. Felly hefyd y gellir 
nodi am 

Fiji, 

Mewn eyfarfod blynyddol yn Sydney, Aus- 
tralia, yn ddiweddar, dywedai cenadwr Wes- 
ley aidd, y Parch. Isaac Rooney, am ei waith 
yn Fiji : " Trwy ras Duw, nid oes eanibaliaeth 
yn awr yn y wlad bono. Eoillwyd Fiji trwy 
ymdrech galed a chostf awr ; ac y mae y rhai 
oeddent ar y cyntaf yn fwyaf gwrtbwynebus 
i'r genadaeth yno, yn bleidwyr gwresog iddi 
yn awr. Mae llwyddiant y genadaeth yn Fiji 
heb ei ail yn un wlad arall. Yn ystod y 
pymtheg mlynedd diweddaf, nid oes dim llai 
na 65,000 o'r dynion-fwytawyr hyn wedi eael 
eu henill drosodd at Gristionogaeth, ac y mae 
30,000 o honynt yn awr yn proffesu ffydd yn 
Nghrist. Ac nid oes braidd un ty yn Fiji gan 
y brodorion, lie nad oes gwasanaeth teuluol 
Cristionogol yn cael ei gario yn mlaen. Nid 
wyf yn barod i ddyweyd f od yr holl frodorion 



ORISTIONOaAETH. 141 

yn wir Gristionogion, eithr credwyf mai Crist- 
ionogion mewn enw yn un'ig yw llawer 
o honynt ; eto, yr wyf yn credu, ond i'r 
gymdeithas hon ganiatau athrawon, yn ol 
dymuniad y blaenoriaid brodoroJ, y gellir 
gwneyd gwaith mawr yno yn y dyfodol." 
Priodol hefyd sylwi ychydig ar 

Madagascar. 

Dechreuwyd cenadaeth yn Madagascar yn 
1820, gan "The London Missionary Society," 
dan nawdd y brenin Kadama. Mewn wyth 
mlynedd, gwnaeth y cenadon drefnu iaitli y 
bobl yn ysgrifenedig ; cyfansoddasant ramad- 
eg a geiriadur ; cyfieithasant yr Ysgrythyrau 
i'r iaitli frodorol, a dysgasant filoedd i ddar- 
llen, ac argyhoeddwyd llawer iawn o bechod. 
Ond drwy fradwriaeth y frenines, lladdwyd y 
brenin rhyddfrydig hwnw, a chymerodd hi- 
thau yr orsedd. Ymosododd ar Gristionogaeth, 
gyrodd y cenadon o'r wlad, a bu erledigaeth 
greulon am 25 mlynedd. " Gwerthwyd y 
Cristionogion, crogwyd hwynt, trywanwyd 
hwynt, llabyddiwyd hwynt k cheryg, taflwyd 
hwynt dros glogwyni uchel, llwythwyd hwynt 
4 haiarn a chadwynau iV gyru i alltudiaeth, 
llosgwyd hwynt, croeshoeliwyd hwynt, a 



142 DYLAN WAD CYMDEITHASOL 

gwerthwyd llawer o honynt yn gaethion." — 
Dr, JR. Anderson. 

Ond hithau a fu farw, a'r wlad a gafodd 
lonydd. Teyrnasodd ei mab ar ei hoi; yr 
oedd ef yn fwy tebyg i'w dad nag iV fam yn 
ei deyrnasiad. Galwodd yn ol y cenadon, ac 
yn fuan daeth trefn a rhyddid yn ol i'r deyrn- 
as ; yr oedd dynoliaeth yn arglwyddiaethu 
drwy ddylanwad Cristionogaeth. 

Nid oes eisiau i mi nodi allan yr addysgiad- 
au sydd yn codi yn naturiol oddiwrth ffeithiau 
hanesyddol y gwledydd a enwyd, canys gwel 
y darllenydd yn eglnr ddylanwad da a dyrch- 
afol Cristionogaeth ar gymdeithas yn y ffeith- 
iau eu hunain. Cymerwn olwg eto ar y dy- 
Ian wad hwn mewn cysylltiad a gwahanol 
ddosbarthiadau a phethau, megys, 

Y Rhyw Fenywaiddj Oartref^ a Ghymdeiihas, 

Dywedai Dr. Poor unwaith wedi iddo 
ddychwelyd gartref o'i faes cenadol : " Yr 
y'ch chwi, y rhai ydych wedi byw drwy eich 
hoes mewn gwlad Gristionogol yn hollol am- 
ddifad o amgyffrediad cywir am ddrygau 
pagan iaeth." 

Projff. Seelye a ddywedai : " Yr oedd fy 
ymddangosiad cyntaf ar dir paganaidd yn cyf- 



CKISTIONOGAETH. 143 

leu i mi olygfa galon-rwygol ; y fath wahan- 
iaeth sydd rhwng Ewrop ac Affrica, y gi efydd 
Gristionogol, Mahometaniaetli a phaganiaeth ! 
Mor rhyfedd a synfawr yr ymddangosai pob 
peth i mi, fel y teimlais yn union wedi i mi 
lanio ar y cyfandir yn barod i alw ar bob un 
a gofyn iddo, a oedd yn gwybod y fantais o 
gael genedigaeth ar dir Gristionogol. Teimlwn 
i fynwesu fy mhlant a'm dwylaw, a dyweyd 
wrthynt am ddiolch i Dduw am y fendith 
fwyaf o bob bendith, sef dysgeidiaetb a gwr- 
teithiad mewn gwlad He mae y Beibl a Cbrist- 
ionogion. Yr oedd fy enaid yn cael ei gynhyrfu 
yn ddyddiol, ei dristau a'i glafychu yn bar- 
haus wrth y golygfeydd a welwn yno." 

Ychydig amser cyn ei farw, dywedodd y 
Llyw. Seward wrth ei gyfaill Proff. Seelye, 
yr hwn oedd y pryd hwnw ar gyciiwyn iV 
daith genadol iV wlad lie y bu Mr. Seward yn 
byw am flyuyddau : ^' Ni chewch fywyd cym- 
deithasol yn un man ond yn y byd Gristionog- 
ol. Nid yw trigolion y byd paganaidd yn de- 
all y gair cartref." Profodd Mr. Seelye eir- 
iau ei gyfaill yn wirionedd yn ol ei dystiolaeth 
uchod. Nid yw bywyd teuluaidd, ar yr hwn 
y gorphwys pob cymdeithas dda, yn beth 



144 DYLANWAD CrMDEITHASOL 

dealledig gan y Chineaid, Japaniaid naV 
Mahometaniaid. 

Mae ymddangosion bywyd cymdeitbasol, ag 
ydynt mor bwysig yn nghyfundrefn grefydd- 
ol Crist, yn hollol anadnabyddus i bawb tu 
allan i'r gwledydd Cristionogol. Dyma fel y 
desgrifia un ddynes genadol bethau yn Natal, 
Deheubarth Affrica : '^ Dywed y brodor am ei 
ferched, 'Hwy ydynt fy anifeiliaid, fy arian, 
a fy maeliaeth. Fy ngwragedd ydynt fy anif- 
eiliaid, fy ngheffyl, fy aradr, a fy nghart.' Am 
ei wraig dywed, ^ Prynais hi, ac y mae genyf 
liawl iV churo a'i lladd os ewyllysiaf.' Y 
mae y tad, neu y brawd bynaf, yn gwerthu y 
ferch neu y chwaer i'r hwn a roddo fwyaf o 
anifeiliaid am dani ; ac felly, yn ei chysylltu 
am fywyd k pherson yn fynych y raae hi yn 
ei Iwyr gas4u. Mae y wraig yn gweithio yn 
y maes, gan gario ei baban ar ei chefn. Caria 
goed oV anialwch, dwfr o'r afon, a choginia 
fwyd, a phan y byddo pob peth yn barod, y 
mae y gwr yn myned at y bwrdd ac yn bwyta 
nes ei ddigoni. Os bydd peth yn weddill, y 
mae y menywod yn bwyta, ac ar en hoi hwynt 
y plant. Ond os mai ychydig o fwyd fydd 
yno, gall y dyn fwyta y cyfan, tra yr erys y 
wraig a'r plant yn newynog." 



CBISTIONOGAETH. 145 

Yn y flwyddyn 1856, gwnawd ymchwiliad 
yn India parth yr arferiad creulon o lofruddio 
mei'ched pan yn en mabandod, a chawd 26 o 
bentrefi heb gymaint ag nn ferch dros chwe' 
mlwydd oed, a 30 o bentrefi a dim ond 37 
merch ynddynt. Gwnawd ymchwiliad yn 
ddiweddarach gan y Lieut. Governor of the 
North Western Provinces of India '^ ymwelwyd 
a 10 pentref, ac ni chafwyd ond un ferch yn y 
deg ; raewn 27 pentref, nid oedd ond 23 o 
ferch ed, ac mewn 9 pentref, ni chaed ond 7 
merch. Felly penderfynwyd fod lladd merch- 
€d yn beth cyffredin iawn yno. Y mae y bobl 
yn cael gwragedd drwy eu Had rata o wledydd 
eraill, Nid ydynt yn ystyried merch yn werth 
ei chadw a'i magu — dyna baganiaeth ! 

Cawn yr enwog genadwr Affricanaidd 
Moffat yn sylwi ryw dro wrth fwrw golwg 
ar waith yr efengyl : " O, y fath gyfnewidiad 
y mae efengyl Crist a gair ei ras ' ef wedi 
effeithio yn mhlith y Beehnana yn Neheubarth 
Affrica er pan aethum yno gyntaf 1 Ni ym- 
ddangosent yn meddii ar gydwybod neu un- 
rhyw ddrychfeddwl am ddrwg yn eu harferion 
creulon a diraddiol. Ni fed dent un drych- 
feddwl am gyflwr dyfodol ; meddylient eu bod 
yn marw fel anifeiliaid y maes, acyn myned i 



146 DVLANWAD CYMDEITHASOL 

ddifodiant bollol. Cofiwyf i mi ymweled ag 
un o honynt, yr hwn oedd yn lied wybodus, 
ac yn ddyn ymdrechol a dylanwadol yn ei 
wlad ; ac yr oedd bob amser yn ymddwyn yn 
garedig iawn i mi. Yr oedd yn marw, a gof- 
ynais iddo betli oedd ei feddyliau parth y dy- 
fodol. Atebodd, " Y mae y cyfan yn dywyll 
i mi, yn dywyll iawn; nis gallaf ddyweyd 
wrtbych y fath dywyllwch sydd o'm blaen ." 
Yn awr, y mae yno ganoedd lawer yu y gol- 
euni, yn gorfoleddu yn ffydd. Crist, ac yn y 
gobaith o anfarwoldeb. Gwelais rai yn marw 
yno mewn tangnefedd, parod i ymadael a bod 
gyda Christ yn y goleuni tragywyddol. Gynt 
yr oeddent yn barhaus yn ymrysongar a gel- 
ynol ; un llwyth a feddai anifeiliiiid yn ofni 
myned a hwy yn agos i Iwyth arall iV 
gwertbu, rhag iddynt gael eu troi ymaith. 
Weithiau lleddid holl dri^olion pentref cyfan, 
bryd arall dinystrid haner llwyth. Ond yn 
awr, teimlir dylanw^ad yr efengyl yno, ac y 
mae gelynion wedi dod yn gyfeillion. Y mae 
cyfathrach heddychol rhwng y llwythau a'u 
gilydd ; ac y mae masnach a'r celfau bywyd 
gwaraidd yn gyffredin ganddynt" Dyna 
ddangosiad o Ddylanwad Cymdeithasol Crist* 
ionogaeth. 



C RISTIOJST OG A.ETH . 1 4 T 

Llwyddiant a Chynydd Gwladol. 

Mae bwrw golwg dros hanes a chyflwr gwa- 
hanol wledydd, yn ein tywys i sylwi ar Ddy- 
lanwad Cymdeithasol Crist iouogaeth yn 
gweithredn yn rhyfeddol mewn gwahanol 
ffyrdd, ac ar wahanol gysylltiadau ac arferion. 
Yr ydym wedi sylwi yn lied helaeth ar y byd 
paganaidd a dylanwad Cristionogaeth ar ei 
gymdeithas ; yn awr cymerwn ail olwg ar 
wledydd mwy goleu — gwledydd na fynant eu 
galw yn baganaidd. 

Cyflior Ewrop, 

Pan oedd Pabyddiaeth yn teyrnasu, y Beibl 
heb ddod yn eiddo y bob], y Diwygiad Pro- 
testanaidd heb dori allan, Cristionogaeth gyf- 
lawn heb gael gafael yn y bobl, cawn y dar- 
luniad canlynol o gyflwr Ewrop y pryd hwnw, 
yn cynwys o 400 i 1600 O. C. : ^'Am ill oflyn- 
yddoedd, cadwyd poblogaeth Ewrop yn sef- 
ydlog (stationary). Yr oedd arwynebedd y 
Cyfandir y rhan fwyaf yn goedwig ddisathr ;; 
yma a thraw yr oedd mynachdai, a phentrefi 
bychain. Yr oedd yr iseldiroedd ar hyd wely- 
au yr afonydd, yn gorsdiroedd, mewn rhai 
manau yn ganoedd o filldiroedd o hyd, yn* 
rhoi allan heintiau dinystriol, gan wasgaru y 



148 DYLANWAD OrMDEITHASOL 

cryd yn mhell ac yn agos. Yn Paris a Llun- 
dain, nid oedd y tai goreu ond rhai agored, 
wedi eu dwbio a Uaid, a'u toi a gwellt, neu a 
-chorsenau ; nid oedd iddynt ffenestri ; ac hyd 
nes i'r felin lif ddod, ychydig iawn oedd a llor- 
iau coed iddynt Ni wyddid dim am lenlor- 
iau fel y rhai presenol ; ychydig iawn o wellt 
wedi ei wasgaru ar y llawr oedd carpet y 
-dyddiau hyny. Nid oedd ychwaith simneiau 
i'r tai ; elai y mwg allan trwy dwll y clo. 

Nid oedd ond ychydig ymgeledd rhag y 
tywydd mewn trigfanau fel yna. Ni ym- 
drechid sychn a dwfr-ffosi y tir. Teflid pob 
<iarthion drwy y drws yn bentwr, ac yno y 
byddai yn ymyl y ty yn sawru yn afiachus 
Yr oedd y gwrywod, y menywod, a'r plant 
oil yn cysgu yn yr un ystafell ; ac nid yn an 
ami yr oedd anifeiliaid y teulu yn gwmni idd 
ynt yn yr nn ystafell gysgu. Yr oedd yn an 
mhosibl mewn cymysgaeth o'r fath hyn mewn 
teuln, i lanweithdra, diweirdeb a moesoldeb, 
gael eu cadwmewn bri ac arferiad. Cwdaid o 
wellt, yn gyffredin, oedd y gwely, a gobenydd 
pren. Yr oedd glanweithdra personol yn hollol 
anhysbys. Yr oedd swyddogion nchel y llyw- 
odraeth, ac hyd yn nod swyddogion eglwysig, 
^megys Archesgob Canterbury, yn llawn llau. 



CRISTIONOGAETH. 14^ 

Felly, meddir, oedd cyflwr Thomas A Becket, 
gwrthwyneby dd enwog un o freninoedd Lloegr 
I guddio anmhuredd personol, rhaid oedd def 
nyddio peraroglau yn helaeth a mynych. Ym 
ddilladai y dinesydd mewn croen, gwisg a bar 
ai iddo am flynyddau ; ac yr oedd yn myned 
yn drom gan faw, ac yn afiach gan fryntni, ar 
ol rhai blynyddau o wisgiad, gan nad oedd yn. 
arferiad i'w glanhan byth. Cydnabyddid dyn 
mewn amgylchiadau cysiirus, os gallasai ffordd- 
io i gael cig ffres i giniaw unwaith yr wyth- 
nos." — Dr. J. W, Draper^ New Yorh. 

Prydain dr Anglo-Saxons, 

Tua'r flwyddyn 1430 O. C, ymwelodd 
JEneas Sylvius, yr hwn wedi hyny a wnaed 
yn Pope Pius II., a'r ynysoedd Prydeinig ; ac 
y mae ef wedi tynu darlun du iawn o gyflwr 
cymdeithas yno yr amser hwnw. Dywedai 
am dai y bobl gyff redin, eu bod wedi eu had- 
eiladu k cheryg heb dwbgalch ; y to o dy- 
weirch ; y llawr o groen caled carw. Yr oedd 
eu hymborth yn gynwysedig o lysiau a rhisgl 
coed ; mewn rhai manau, ni wyddid dim am 
fara. Bwthynod o gorsenau wedi eu dwbio k 
llaid ; tai adeiledig o bolynod, heb simneiau ; 
t^n mawn, heb le braidd i'r mwg fyned allan ; 



150 DYLAN WAD OYMDEITHASOL 

ffeuau llawn o afleudid personol, corpliorol, a 
moesol, heidiog o lau a phryfed ; tusw o wellt 
wedi ei rwyroo am eu baelodau i gadw yr oer- 
fel draw ; ac nid oedd cyflwr y bobl gyfoeth- 
og nemawr gwell. 

William o Malmesbury, wrth son am foes- 
au isel yr Anglo-Saxons, a ddywed : "Eu bon- 
eddigion, yn ymroi i lythineb a thrythyllwch, 
nid aent byth i'r eglwysi, ond darllenid yn 
frysiog yn eu clyw, er na wrandawent, yn eu 
hystafelloedd gwely, cyn iddynt godi, lithiau 
yr eglwys gan yr offeiriaid. Yr oedd y bobl 
gyffredin yn ysglyfaeth i'r rhai mwy galluog 
a cbyfoethog. Cymerid eu raeddianau oddiar- 
nynt, a llusgid eu cyrph i wledydd pell ; teflid 
eu gwyryfon i'r puteindai, neu gwerthid hwy 
yn gaethion. Yfed oedd eu galwedigaeth gj- 
ffredin nos a dydd, a drygioni a gwanychiad 
meddwl cryf, cymdeithion meddwdod, oedd 
yn dilyn eu hoferwaith dinystriol Yr oedd 
castellan y barwniaid yn ffauau lladron. Y 
mae y croniclau Saxonaidd yn cofnodi fod y 
raenywod a'r gwrywod yn cael eu dal, a'u 
llusgo i'r lleoedd cedyrn hyn, eu hongian wrth 
eu bawdiau, neu wrth eu traed ; cyneuid tka 
o'u hamgylch, a rhwymid llinynau cylymog o 
amgylcli eu gyddfau ; ac arferid llawer o ar- 



CRISTIONOGAETH. 151 

teithiau eraill i'r dyben o dynu allan brid- 
wertli, Deu adhryniad." — Conflict Between Re- 
ligion and Science, p. '1^^. 

Wedi deall y ffeithiau a osodir allan yma 
yn mherthynas y bobl aV eglwys ac a'r Beibl, 
nid ydym yn synu cymaint at eu cyflwr isel. 
Nid aent i'r eglwys, ni wrandawent y gwasan- 
aeth, ni ddarllenent y Beibl ; felly nid Crist- 
ionogaeth oedd yn dylanwadu arnynt i fod yr 
hyn oeddynt. Sylwer ar y gwahaniaeth a 
welir yn y gwledydd hyn yn bresenol ! 

Pwy wrtli deithio Ewrop a Phrydain Fawr 
yn awr a ganfydda debygolrwydd rhwng y 
darluniau uchod a'u cyflwr yn bresenol ? Eu 
palasau gorwych, eu hymbortli amrywiol a 
iachus, eu glanweithdra personol, a'u rhyddid 
cyiudeithasol ? Y mae y cyfnewidiadau hyn 
wedi dyfod, nid drwy ddylanwad allanol, 
cleddyf, neu ormes, canys methodd y pethau 
yna drwy yr holl oesau a'u heffeithio ; eithr 
dylanwad mewnol yn effeithio yn allanol, 
Egwyddorion Crist yn y galon, gwersi Crist 
yn y deall. a rhinweddau Crist yn y bywyd, 
ddaeth a'r cyfnewidiadau bendigedig hyn 
oddiamgyleh. Mae y gosodiad yna yn cael ei 
br^fi yn eglur iawn wrth gydmaru dylanwad 
Cristiocogaeth yn awr mewn gwledydd pag- 



152 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

anaidd, a'r dylanwad a gariodd yn Ewrop,. 
Mae yr uu achos ya cynyrchu yr un effaith. 
Achwynai y cenadwr McLauren fel liyn : 

^' Pan ydym yn dysgu Teloogoos yn egwydd- 
orioQ Cristionogaeth, ni fynaiit wisgo ac ym- 
borthi fel cyn eu troedigaeth, ac ni fynantfyw 
mewii tai o nodwedd y rhai a wnelent y tro 
iddynt cyn liyny. Deuant ar ol cael ymborth 
a dillad newydd ysbrydol i'r enaid i fynu ym- 
borth, dillad a thai gwell i'w cyrflf." 

Dywedai cenadwr arall : " Rhaid iV pagan- 
laid gael gwell bwyd, gwell dillad, gwell tai, 
a gwell dodrefn, ar ol cael y grefydd Gristion- 
ogol." Ac y mae yr hoU genadon yn cyd- 
ddwyn tystiolaeth i gadarnhau cywirdeb y 
tystiolaethau hyn. Ac o ganlyniad, y mae yn 
deg a naturiol i ni gasglu fod Dylanwad Cym- 
deithasol Cristionogaeth yn achos o gyflwr 
diwygiedig a dyrchafol Ewrop, Prydain, a'r 
Unol Dalaethau. Felly y mae diwydrwydd 
yn cael ei gefnogi a'i symbylu gan yr efengyl. 
Mae hyn yn cael ei brofi yn hanes cysylltiad 
Cristionogaeth 4 gwledydd pagan aidd. Myn 
y pagan argyhoeddedig gael offerynau amaeth- 
yddol, a phob peth yr un fath, mor bell ag y 
gall, a'r Cristion yn Ewrop ac America. Eng- 
reiff tiau : Cyn iV efengyl f yned iV Sandwich 



CRISTIONOGAETH. 153 

Islands, nid oedd yr ynysoedd yna yn meddu 
un He gwasanaethol yu y byd masaachol ; ond 
yn awr, y mae banerau prif genedloedd mas- 
iiachol y byd yn chwyfio yn awyrgylch eu 
porthladdoedd, a'u llongau yn trosglwyddo 
nwyddau trafnidol i raewn ac all an o'r ynys- 
oedd hyn. Gwerthwyd 200 o erydr mewn un 
flwyddyn i'r un genadaeth gan yr un mas- 
nachydd; ac anfonwyd gwertb $1,200 o nwydd- 
au i genadaeth arall yn Neheubaith Affrica. 
Fel yna y mae y paganiaid dychweledig i gyf- 
Iwr ysbrydol newydd, yn mynu dod i gyflwr 
tymorol a raasnachol newydd ; y mae Crist- 
ionogaeth yn ychwanegii at ddiwydrwydd y 
byd, ac yn dadblygu adnoddau y ddaear. Y 
mae yn ffaith hanesyddol fod cynideithas wedi 
dyrchafu o gyflwr isel iawn o ran tal a dod- 
refn, ymborfch a dillad, a tbrefn a rhyddid, 
gyda thoriad gwawr y Diwygiad Crefyddol 
yn Ewrop. Tri chan' mlynedd yn ol, nid 
oedd gan byd yn nod fawrion Lloegr ond 
math o f wthynod clai, heb ffenestri gwydr yn- 
ddynt, heb ddodrefn gwych, a lloriau ceryg, 
heb ond yn unig vveilt neu wair drostynt. 
Nid oedd simneiau hyd 1300 O. C. Ychydig 
ffurymau oedd yn He cadeiriau, a gwelyau 
gwael iawn oedd ganddynt ; ystyllen yn fwrdd, 
11 



154 DYLAN WAD CYMDEITHASOL 

a phawb ar y llawr yn ei hamgylchynu. Yr 
oedd cyllyll a ft'yrch yn bethau dyeithr iawn ; 
a defnyddid tafeil o fara yn lie plad, a bwyt- 
eid y plM yn y diwedd. 

Tua dechreu 1600 O. C. y daetli cyffrawd 
y gwelliantan cyffredinol i Prydain Pawr, a 
gwyr pobhanesydd mai dyna yr amser y daetli 
Cristionogaeth yn ddylanwad pwysig ar gym- 
deithas yno. Mae raoethau ymborth a dillad, 
cysur tai a dodrefn, yn ogystal a diogelwch 
bywyd a meddianan, eynydd gwybodaeth a 
rhyddid, dyrchafiad moesau a gwareiddiad, yn 
mhlith y pethau a gy d-gynyddasant dan ddy- 
lanwad pur Cristionogaeth ar gymdeithas. 

Wrth draethu ar y cyfnod hwn yn hanes 
Lloegr, y mae yr Lanesydd enwog J. R. Green, 
M. A., yn cyfleu syniadau fel hyn : " Am gan' 
mlynedd, yr oedd y bobl wedi byw yn nghan- 
ol chwyldroadan ysbrydol. Nid yn unig yr 
oedd y byd o'u hamgylch, ond hefyd y byd 
o'u mewn — y byd o feddwl a theimlad yn 
mhob mynwes — wedi trawsffurfio yn hollol. 
Yr oedd gwaith yr unfed-ganrif-ar-bymtheg 
wedi llong-ddryllio traddodiad o grefydd, o 
wybodaeth, o drefn wladol a cbymdeithasol ; 
gwrthodid yn awr y pet ban a dderbynid gynt 
o'r eanol-oesau fel buddion, lieb wneyd un cyn- 



CRISTIONOGA.ETH. 155 

jg at eu beirniadu. Yr oedd rhyddid medd- 
wl, hunim-yrnddibyniaetb, a barn bersonol, 
wedi meddianu y bobl, ac adnabyddai pob un 
ei liunau yn allu pwysig, o bosiblrwydd mawr, 
er da neu er drwg. Teimlodd y genedl y cyf- 
newidiad. Yr oedd myfyrio yr Ysgrytbyrau 
yn waitb cyffredinol y bobl. Duwinyddiaeth 
oedd prif elfen fyfyriol y cyfnod. Ond nid 
oedddiwygiad crefyddol ond un o effeithiau y 
Beibl. Yr oedd y Llyfr yr un mor bwysig 
yn nadblygiad gwybodaetbol y bobl. Mor 
bell ag y mae a fyno y genedl yn gyffredinol 
a'r mater, nid oedd ond ychydig iawn o lenydd- 
iaetb, yn rhyddiaeth na barddoniaeth, yn yr 
iaitb Saesoneg pan orchymynwyd rhoi y Beibl 
yn yr eglwysi. Mae holl lenyddiaeth yr iaith 
Saesoneg yn frith gan syniadau, dullwedd, a 
brawddegau y Beibl. Ond nid oedd dylan- 
wad y Beibl ar gymdeithas yn llai nag ar len- 
yddiaeth ; ac yr oedd ei ddylanwad ar foesau 
a chymeriad y bobl yn llawer mwy eglur nag 
mewn dim arall. . . . Yr oedd yr effaith yn 
rhyfeddol — y genedl yn eglwys." — Green's 
History of the JEnglish People, IL^p. 13 — 16. 

Ai Oristionogaetli sydd yn Deilwng o'r Clod ? 

Wedi bwrw golwg dros y maes yn o hel- 
aeth, a phriodoli yr effaith dymunol i Grist- 



156 DYLA.NWAD C^MDEITHASOL 

ionogaeth fel achos, a phrofi hyn i raddau 
pell gan resymau a thystiolaethau pwysig, nid 
gormod genym eto, wrth draethu ar bwnc mor 
bwysig a hwn, rnewn oes mor oleu a hon, ac 
er cyfarfod a thuedd feirniadol ac amheuol 
llawer iawn o'r rhai a ddichon ddarllen y 
traethawd hwn, i ymholi yn fanylach, ac ateb 
mewn ffordd arall ; neu gymeiyd llwybr gwa- 
hanol i gerdded yr un inaes ag ydym eisoes 
wedi myned drosto, gan sylwi ar rai ffeithiau 
nad ydym hyd yn hyn wedi rhoi cyflav»m 
chwareu teg iddynt, ac ymgyngori a rhai tyst- 
ion sydd hyd yma heb gael eu galw yn mlaen 
i'r tyst-fan. 

Mae rhai personau }/n y byd jn barod i bri- 
odoli cynydd a diwygiad mot^sol a gwybod- 
aethol yr oes hon i achosion annibynol ar 
Gristionogaeth. " Gwareiddiad," ebe Mr. Inger- 
soll, '^ rhyddid, cyfiawnder, caredigrwydd, a 
dadhlygiad deallawl, ydynt oil flodau a flod- 
euant yn yr eira, hiffiedig. Ni ellwch eu cael 
yn un lie arall ; a dyna y rheswm ein bod ni 
yn y Gogledd yn wareiddiedig, a dyna y rhes- 
wm fod gwareiddiad bob amser gyda y gauaf." 
Mae ynfydrwydd ar wyneb yr haeriad yna, ac 
anwiredd yn ei galon. Onid yw Cristionog- 
aeth yn gwareiddio dynion yn rahob gwlad ? 



CKISTIONOG AETH. 157 

Onid ydym eisoes wedi dangos gwledydd De- 
heuol yn myned, dan ddylanwad Oris tion 
ogaeth, yn waraidd, rhydd, moesol, elusen- 
gar,.a deallawl I Ac onid yw anwareiddiad a 
chaethiwed, a thywyllwch anwybodaeth, wedi, 
ac yn teyrnasu yn yr un wlad ag eira biffiedig 
a gauaf gerwin ? 

Pe cymerem y Cyfandir Americanaidd yn 
engraifft o'r byd, caem ddangosiad eglur o 
dwyll-haeriad Col. IngersoU. Onid oes rhanau 
mwy gogleddol o'r cyfandir hwn naV Unol 
Dalaethau yn cael eu trigianu gan f odau dynol ? 
Os yw ymresymiad Mr. IngersoU yn gywir, 
rhaid ini edrych i'r tiriogaethau gogleddol o 
Greenland yn groes i Alaska — i ardaloedd yr 
ih a'r eira cyson — lie nad yw yr hinsawdd yn 
ystod yr holl flwyddyn yn codi uwchlaw nod 
y rliew ond yn unig yn mis Gorphenaf, ara y 
cynydd, y gwareiddiad, y rhyddid, a dadblyg- 
iad deallawl mwyaf yn y byd ! Os yw ei osod- 
iad ef yn wirionedd, rhaid i'r Unol Dalaethau 
foddloni ar gymeryd safle israddol i British 
America, Danish America, a'r holl diriogaeth- 
ail ag ydynt yn agosach i'r Pegwn Gogleddol 
na hi ! Y mae edrych ar ddangoslen o wled- 
ydd y ddaear, ac ar gyflwr a lianes y gwahan- 
ol wledydd yn peri i ni synu fod neb o ddeil- 



158 DYLAN WAD CYMDEITHASOL 

iaid yr oes oleu hon mor ffol a gwneyd yr 
haeriad a ddyfynwyd genym o ysgrif Col. 
R. Ingersoll, a gyhoeddwyd yn The North 
American Review am x\wst, 1881. 

Cawn yr un awdwr, yn ei ddarlithiau, yn 
dyweyd fod cynydd y byd iV briodol i gyn- 
ydd y peoglog dynol : " Wedi edrych ar ben- 
glogau dynol o bob oes a gwlad, sylwais fod 
yr un gwahaniaeth rhwng y penglogau hyn ag 
oedd rhwng eu cynyrchion, a dywedais : Wedi 
y cwbl y mae yr holl yn fater syml o ddad- 
blygiad meddyliol." — The Skulls. 

Ai gwir y gosodiad ? Dy wed Proff. Dana 
fod y penglogau henaf, sef eiddo y dyn careg 
a gafwyd yn Mentone, ac eiddo y Hall a ddar- 
ganfyddwyd yn Cro-Magnon, yn cydmaru yn 
hynod o ifafriol ag eiddo y bobl mwyaf gwar- 
eiddiedig a dysgedig, ac fod penglogau dynion 
gwyllt Affrica mor fawr ag yw eiddo Inger- 
soll, yn ol eu mesui iad, 

Y mae Mr. Alfred Russell Wallace yn gos- 
od mesuriad a maintioli cydmarol y penglogau 
dynol f el hyn : " Yr ydym yn gweled nad yw 
canol-radd maintioli penglog yr anwariaid is. 
elaf, o bosibl, yn llai na phump i chwech, o'i 
gydmaru ag eiddo yr hiliogaethau uchelaf 
mewn gwareiddiad." 



CKISTIONOGAETH. 159 

Y mae Proff. B. G. Wilder, M. D , ar ol rhoi 
tafleni o fesurau a phwysau gwalianol ymen- 
yddiau a phenglogau yn sylwi : " Y mae y taf. 
leni hyn yn cadarnhau yr liyn ydym wedi dal 
sylw arno drwy ein bywyd meddygol, sef y 
gall ymenydd mawr a deall bach gydfodoli yn 
yr un person ; ac ar y Haw arall, f od yn bosibl 
i ymenydd bach a deall mawr fod yn yr un 
man. Mae gan fochyn fwy o ymenydd nag 
sydd gan gi, eto ci yw y callaf o lawer. Y 
mae y Peruviaid yn bobl wrteithiedig, er hyny 
ymenydd bychan sydd ganddynt." Dyna 
ddigon i ddymchwelyd y gosodiad yna eto o 
eiddo yr haerllng Ingersoll anffyddol. Ac 
mewn cysylltiad ag hinsawdd gwlad, onid oV 
Deheu cynes ydaeth Cristionogaeth iBrydain? 
Onid yw Cristionogaeth wedi byw mewn 
gwledydd tymerus cyn i wledydd yr " eira a'r 
gauaf " ei chael ? Ac oni f u dynion enwog a 
dysgedig yn y byd cyn Crist ? Sicr yw, nid 
i oes Da gwlad, penglog mawr, na hinsawdd 
oer, eithr yn hytrach i egwyddorion yn y pen- 
glog, a gras yn y galon— hinsawdd ysbrydol — 
y perthyn yr achos o gyflwr rhinweddol a de- 
allol y byd CristionogoL Os ymholir paham 
y darfu i Gristionogaeth golli y g wledydd a'r 
cenedloedd cyntaf y gwnaeth ei hymddangos- 



160 DYLANWAD CYMDEITIIASOL 

iad ynddynt, y mae Dr. J. W. Draper yn ateb 
yn dra phriudol. Y mae ef yn ddigon medd- 
ylgraff i ganfod ffeithiau, a gweled cysylltiad- 
au achosion ac effeitbiau, ac y mae yn ddigon 
o wr boneddig i gydnabod y gwirionedd. Yn 
ngoleuni ei syniadau ef, gwelwn mai nid am 
fod Cristionogaetli yn analluog i sefyll ei thir, 
eitbr am ei bod wedi cael ei chymysgu a pbag- 
aniaeth y coUwyd hi o'i gwledydd cyntaf. 
Cymysgiad paganiaeth a Christionogaeth yn 
amser Awstin fu yn achos o ddwyn pethau 
gwladol a clirefyddol llygredig i'r hyn a elwid 
yn grefydd Gristionogol. 

, Pe buasai pleidwyr proffesedi^ Cristionog- 
aeth ond iawn ymddwyn, a pbe cadwesid el- 
fenau estronol allan, buasai Dylanwad Crist- 
ionogaeth yn dda, rhydd, gwerinol a pharhaol ; 
cefnogol i wybodaetb a rbyddid. Ni ddylid 
ystyried cymysgaetb o baganiaetb a Christ- 
ionogaeth yn Gristionogaeth, Felly wrth ed- 
rych ar gyflawniadau Awstin a phawb eraill a 
honent eu bod yn Gristionogiori, dylid chwilio 
i gael allan pa elfen oedd yn achos oV weith- 
red ; pa egwyddor a gynyrctiodd y ffrwyth ; 
pa gynbyrfu oedd i'r gwaith ; ni ddylid ystyr- 
ied caethwasiaeth, llofruddiaeth, a gorthrwm 
yn gynyrchion dylanwad Gristionogaeth, os na 



CEISTIONOGAETH. 161 

€llir dangos elfenau yn y grefydd bono, a'i 
heiddo hi ei hunan, ydynt yn naturiol yn eu 
oynyrchu. 

Ni ellir profi mai Cristionogaetli osododd y 
Pab yn aiglwydd daearol ac ysbrydol ; nid oes 
iin elfen yn nghrefydd Crist yn tneddu at hyn. 
Eithr gellir dangos yn bawdd mai cynyrch 
paganiaeth ydyw y Pab a'i anffaeledigaeth, 
Yr oedd y paganiaid yn arf er dwyf oli eu bren- 
inoedd a'u gwroniaid ar ol eu marw, ac yn 
raddol daethant i'w dwyf oli tra yn fyw, O'r 
fan yna tarddodd y drycMeddwl a bersonolir 
yi^ y Pab fel lly wydd gwladol ac eglwysig an- 
ffaeledig. Cymysgiad a phaganiaeth fu yn 
aclios i Gristionogaeth gael ei gorchfygu gan 
Fahometaniaeth ; neu dyna yr achosi wledydd 
gilio yn ol i dywyllwch paganiaeth. 

Os ydyw Gristionogaeth i ddal y byd dan ei 
dylanwad, rhaid i ddynion beidio ei huno ag 
egwyddorion gau — rhaid iddi beidio ymbriodi 
A duw y byd hwn — rhaid peidio ei '* hieuo yn 
anghydmarus." Rhaid gofalu cadw elfenau 
estronol allan. Y mae hi ei hun yn bur, 
galluog, a byw. Cefnoga bob peth da er dad- 
blygu dyn yn y cyfanswm o hono yn y byd 
hwn, ac I'w gymwyso i fyw mewn dedwydd- 
wch yn dragywyddol. 



162 DYLANWAD Ci'MDEITHASOL 

Gwyddoniaetli a Christionogaeth. 

Y mae rhai personau yn priodoli y Diwyg- 
iad i Wyddoniaetb. Wrth wneyd hyn tros- 
eddir termau ; gvvneii' yr effaith yn achos, a'r 
achos yn effaith. Felly, i gyfarfod a'r dos- 
barth yna. rhaid daDgos mai Cristionqgaetli 
yw yr achos. ac mai effaith yw gwyddoniaeth ; 
ac eto, mae yr eftaith yn dyfod yn gyfrwng i 
drosglwyddo dylanwad yr achos i gysylltiad- 
au eraill. 

Un o elfenau penaf Cristionogaeth yw gwy- 
bodaeth — "Ewch a dysgwch yr holl genedl- 
oedd." A phan y mae y wy bodaeth a gyfren- 
ir gan yr Ysgrythyr yn effeithio dylanwad i 
gyfnewid cyflwr cymdeithas, dylid cydnabod 
yr effaith yn eiddo Cristionogaeth fel achos, 
yn cynyrchu gwybodaeth, a thrwy wybodaeth 
yn gweithredn yn fendithiol ar gysylltiadau 
dynion. 

Mae y ffeithiau canlynol yn ein tueddu i ys- 
tyried gwybodaeth neu wyddoniaeth ycyfnod 
presenol yn gynyrch Cristionogaeth : {a) Mae 
Cristionogaeth yn ei hanfod yn wybodaeth — 
yn gyfundrefn o ddysgeidiaetb llawn o ym- 
borth i'r meddwl, golenni i'r deall, a chyfar- 
wyddyd i reswm. Ac y mae gorchymyn olaf 



CRISTIONOGAETH. 16S 

yr Athraw Mawr yn bendant yn galw am iV 
holl genedloedd gael eu dysgu. (h) Gwedi 
dyfodiad Cristionogaeth i wlad y daeth y wlad 
bono yn agored i dderbyn gwybodaeth, ac yn 
gefnogol i wyddoniaeth yn ei chyflawnder a'i 
newydd-deb. (c) Mae yn ffaith hanesyddol 
mai Cristionogaeth, drwy ei chyfi yngau priod- 
ol, sydd wedi agor gwledydd i ddiwygiadau, a 
threfnu ieithoedd y bobloedd, a chasglu eu 
Uenyddiaeth, a chyfoethogi eu hieithoedd, ag 
adnoddau dysgeidiaeth. (d) Mae yn rhaid 
cael yr elfen grefyddol cyn y gellir Uwyddo- 
yn dda gyda phethau eraill. Ni fedr gwydd- 
oniaeth enill y pagan na'r Mahomedan. Ni all 
gwybodaeth fel gwybodaeth orchfygu Ma- 
hometaniaeth, Buddhyddiaeth, Brahmaydd- 
iaeth na Chonffusiaeth. Rhaid cael crefydd i 
orchfygu crefydd. 

Ni ellir cael pen y pagan i werthfawrogi 
gwyddoniaeth hyd nes yr enillir ei galon yn 
orsedd i Ysbryd Crist ; rhaid gwareiddio y 
dyn mewnol cyn y gellir gwareiddio y dyn all- 
anol. Pa Iwyth neu genedl erioed sydd wedi 
ei gwareiddio gan wyddoniaetb yn annibynol 
ar grefydd ? Pwy fedr enwi un wlad ag sydd 
wedi cael ei gwareiddio gan wyddonydd neu 
wyddonwyr di-grefydd a di-dduw ? Mae cref- 



164 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

ydd wrth wraidd llwyddiant pob cenedl. Mae 
yn ffaitli eglur f od crefydd wedi bod yn hynod 
berthynasol a chysylltiedig k chynydd bywyd 
cenedlaethol yn mhob oes o'r byd. Dyna yr 
Aifft, ^' mam gwareiddiad cyntefig," daeth i fri 
— bu yn llwyddianus ac enwog, ac yr oedd yn 
hynod grefyddol, Bu y Groegiaid yn uchel a 
llwyddianus iawn yn yr hen amser — yn enwog 
mewn athroniaeth, y celfau a'r gwyddorau 
gynt, ond yr oeddynt hwythau yn wir gref- 
yddol^ yn ol syniad yr oesau hyny am grefydd. 
A'r un raodd yr oedd bywyd cenedlaethol y 
E,hufeiniaid yn llawn crefydd. Wedi colli y 
mer crefyddol, diflanodd mawredd y cenedl- 
oedd o'r llywodraethau hyn. ^' Pan ganiata- 
odd y Babiloniaid i dderbyn addoliad ei hun- 
ain yn lie y duwiau, safodd y Persiaid o flaen eu 
pyrth. Pan aeth Alexander i cbwareu ei hun 
yn dduw, yr oedd ei fywyd a'i ymerodraeth 
wedi eu gwerthu. Pan ganiataodd Domitian 
i enw 1 >uw gael ei gam-ddef nyddio, gosodwyd 
y fwyell ar wreiddyn yr ymerodraeth ar- 
dderchocaf yn hanes y byd." — Baron Bunsen. 
Y mae gwerth crefydd i fawredd cenedl- 
aethol yn dod i'r golwg yn eglur iawn yn ym- 
holiad y Japaniaid wrth weled rhagoriaeth 
gwareiddiad Ewrop ac America ar yr eiddynt 



CRISTIONOGAETH. 165' 

hwy a'u cymydogion pagan aidd. Meddent,.. 
^^ Onid yw dirgelwch hyn oil iV ganfod yn y 
grefydd Gristionogol ?" Cymerasant afael yn^ 
y syniad yna, gweithredasant yn ei ol, ac j 
mae Japan heddyw yn agored i Gristionogaeth, , 
ac yn derbyn egwyddorion Crist yn ddysgeid- 
iaeth ymarf erol ; ac o ganlyniad, y mae yr hen* 
genedl lonydd a digynydd wedi dod y genedl 
fwyaf bywiog a chynyddol y cyfnod. 

Yr oedd prif ddyoion cynydd gwybodaeth 
yn bobl o dueddion Gristionogol, a dyweyd y 
Ueiaf. Hen fynach Gristionogol oedd Goper- 
nicus. Yr oedd Kepler o ysbryd addolgar. 
Newton, am yr hwn y dywedai Proff. Dolbear,. 
<* Gwnaetli ef ychwanegu mwy at wybodaeth 
ddynol naV holl hil ddynol, tu all an id do ei 
hiin, mewn mil o flynyddoedd," addolai yntau 
'' Dduw a Thad ein Harglwydd lesu Grist." 
Yr oedd Lord Bacon hefyd yn fyfyriwr diwyd 
a chyson ar y Beibl. '^ Ni f u erioed yn un- 
rhyw wlad grefydd neu gyfraithag sydd wedi 
gwneyd cymaint i ddyrchaf u y bobl a gwneyd 
daioni i bawb a'r Beibl." — Bacon. 

Gwnaeth Ffrainc unwaith ymwrthod a 
chrefydd yn hollol, gan orseddu rheswm. A 
Iwyddodd Ffrainc dan ddylanwad rheswm di- 
gref ydd % Na, er iddi gyhoeddi, " Nid oes 



166 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

Duw, ac angeu sydd hiin dragywyddol," eto 
bu yn dda gaoddi gydnabod ei geiriau yn an- 
wiredd. Tra heb Dduw, yr oedd heolydd 
Paris yn cael eu gorlifo gan waed dynol ; ys- 
gydwyd sylfeini cymdeitlias, teyrnasai dy- 
chryn ac arswyd ; a theiinlai y bobl yn falch 
gael Duw yn ol i'j- meddwl, a Christionogaeth 
i Ffrainc, er cysur a diogelwcli personol a 
chymdeithasol. Dywed rhai, ^' Crefydd yw 
dyledswydd dyn at ddyn." Mae hyn yn wir- 
ionedd rhanol, ond nid yw yn ddigonol i gym- 
deithas, fel y gwelir yn China. Rhoddodd 
Confucius grefydd fel yna ; ond methodd ddi- 
wygio hyd yn nod China, heb son am ddiwyg- 
io y byd. Rhaid cael Duw. 

Mae gan yr enwog Joseph Cook ychydig 
sylwadau ar y mater yma, fel hyn : " Y mae 
athroniaeth Plato wedi cael oes o dros 2,200 
o flynyddoedd yn y byd yn mysg dynion ; ond 
pe byddai rhai o'i osodiadau sylfaenol yn cael 
€u cario i weithrediad, byddech chwi a minau 
yn byw mewn gwersyllfa ; ac ni allem ddy- 
weyd pw}^ yw ein brodyr a'n chwiorydd, neu 
ein rhieni. Gwyddom am rai pethau bendig- 
ig yn athroniaeth Plato ; ond y gwirionedd 
yw hyn, nid yw egwyddorion goreu PJato 
yn alluogi ddiwallu dyn. Nid ydynt wedi cael 



CRISTION OGAETH. 167 

6U mabwysiadu yn rheol bywyd. Cawsant 
wrandawiad; ond gwyddoch beth sydd yn 
Uywodraetliu y byd heddyw; ar ol 2,200 mlyn- 
edd o brawf, nid ei athroniaetli ef yw meistres 
cymdeithas heddyw." — Orthodoxy, ' 

Ni fedr gwyddoniaeth ond cyfleu ffeithiau 
i'r deall ; rhaid cael mwy na chyflead o ffeith- 
iau gwyddonol parth natur a deddfan anianol 
a materol, i ffurfio bywyd, ac effeithio gonest- 
rwydd a chyfiawnder yn y dyn. Rhaid cael 
egwyddorion ysbrydol yn y galon, a syniad o 
gyfrifoldeb i F6d hollwybodol yn y meddwl, 
i'r dyben o ddiwygio cymdeithas. Mae Duw 
yn y meddwl yn cadw^ dyn yn y dirgel fel yn 
y cyhoedd, yn onest a da; ac y mae y ffaith 
hon yn brif ffaith er lies cymdeithas. 

Mae Mr. Cook yn awdwr digon pwysig i ni 
ddyfynu o'i waith beth bynag a berthyn i'r 
mater dan sylw, ac felly codwn a ganlyn o'i 
ddarlithiau ar " Transcendentalism :" "Y mae 
Cristionogaeth yn cynwys moesddysg gyflawn; 
dysg ddynion i roi addoliad i'r holl briodoledd- 
au dwyfol. Mae yn athroniaeth, yn gelfyddyd, 
yn dyiiant, ac hef yd mae yn ddatguddiad o nat- 
ur pethau, i'r rhai nid oes gyfnewidiad na chysg- 
odo droedigaeth Ond ei phrif feddwl, eichan- 
olbwynt, yw y Person sanctaidd datguddiedig 



168 1>YL\NWAD CV^MDEITHASOL 

gan y ddeddf foesol, ac ar yr un pryd yD 
Wared wr ac Arglwydd ; a chariad at y person 
hwn fel moddion, ac unig foddion effeithiedig 
posibl i biiro y byd. Duw fel Duw y cymod 
drwy hunan-aberthiad iawnol ; Duw fel ei 
dangosir .mewn hanesiaeth ; y groes ag sydd 
yn llaMn o natur pethau; cariad personol per- 
ffeithrwydd aDnherfynol fel goleuad adened- 
igol ; HYN y w yr ardderchogrwydd a'r ofnad- 
wy ag svdd wedi gorchfygii, ac a barha i orch- 

fygu." " 

Heb y drychfeddwl o Dduw personol a 
hollwybodo], Duw ag sydd yn dal dynion yn 
gyfrifol am eu holl weithredoedd yn y byd, ni 
ellir ymgodi mewn gwareiddiad, eithr suddir 
yo is, is o hyd i dywyllwch ac afleudid bar- 
baraidd. Mae hyn yn cael ei brofi yn eglur 
gan hanesyddiaeth. Gwelir engraifft o hyn 
wrtli gydmarn y Weriniaeth a sefydlwyd yn 
Pfrainc gan yr anffyddwyr Mirabeau, Verg- 
niand, a E-obespierre — byr fii ei pharhad, a 
chreulon ei dylanwad — a'r Weriniaeth a sef- 
ydlwyd yn America gan y CristioQogion, 
George Washington, William Penn, a E-oger 
Williams. Y mae hon yn fyw eto, yn gref a 
heinyf, yn llwyddianus a chysurus. A dywed- 
ai Emile De Loveleye : " I sefydlu llywodr- 



CRISTIONOaAETH. 169 

aeth, mae Cristionogaeth Wm. Penn a George 
Washington yn well cement nag athroniaeth 
Vergniand, Robespierre a Mirabeau." 

Gosodir yn gyffredin bwys neillduol ar 
dystiolaeth gelyn, os bydd yn taro yn ei erbyn 
ef ei hun, yn ffafr yr ochr wrthwynebol, Saif 
enw Mr. Edward Gibbon yn nchel yn mhlitli 
prif awduron hanesyddol, ac yn nghyfres 
meddylwyr mwyaf treiddgar yr oesau, ac y 
niae anffyddwyr yn ei hawlio yn un o honynt 
hwy. Felly mae ei gyfaddefiadau, a'r ffeith- 
iau a geir yn ei brif waith, " Tlie Decline and. 
Fall of the Roman Empire^'' yr hwn a ystyrir 
yn aafon ar y mater y traethir arno ynddo, 
yn werthfawr ar gyfrif en cywirdeb, a cliyf add- 
asrwydd anmhleidiol yr awdwr at y gwaith. 
Mae cryn wahaniaeth rhwng barn ddysgedig 
Mr. Gibbon a liaeriadau anwybodiis Mi*. R. 
Ingersoll partli nodweddion y Cristionogion 
cyntefig, a dylanwad Cristionogaetb yn y byd. 
Wrth sylwi ar y Cristionogion cyntaf, dywed 
Mr. Gibbon : ** Yr oedd eu by wyd sefydlog a 
chymedrol, croes i fywyd uchel a gloddestol 
yr oes, yn eu cymell i burdeb, diweirdeb, cyn- 
ildeb, sobrwydd, a rhinweddau tenluol." — Yol, 
I.,p, 405. 

Mae Dylanwad Cymdeithasol Cristionog- 
12 



170 DYLANWAD COIDEITHASOL 

aeth yii cael ei awgrymu gan Mr. Gibbon 
wrth osod allau droedigaeth Constantine at y 
grefydd Gristionogol : '^ Teimlai Constantine 
fod. y cyfreithiau doethaf yn annigonol i sicr- 
hau teyrnasiad Uvvyddianus ; anfynycli y cyn- 
yrchant rinweddau, ac nid bob amser y 
rhwystrant ddrwg. Gwnaeth deddf-wneuth- 
urwyr yr hen oesau alw Tw cymorth alluoedd 
gwybodaeth a barn. Yv oedd Groeg a Khuf- 
ain yn methu trefnu ffordd. fuddugoliaethus 
i ddiwygio moesau a chyflwr y bobl. Yr oedd 
Constantine yn teimlo hyn, a hyny yn eithaf 
priodol, gallwn feddwl; a tbeiinlai toddlon. 
rwydd a balchder neillduol wrth sylwi ar 
gynydd crefydd yr hon a gyfranai gyfun- 
drefn o foesau pur, haelionus, elusengar, a 
chyffredinol, i'r bobl — crefydd ag egwyddor- 
ion priodol a chyfaddas i bob dyledswydd a 
chyflwr bywyd, cymeradwy gan ewyllys a 
rheswm Duw goruchel ; cymelledig, gan wobr- 
wyon i'r rhai da, a chosbau iV rhai drwg. 
Gwelodd y buasai dylanwad yr efengyl yn 
gwasgaru rhinwedd personol a chymdeithas- 
oiy--VolI.,p. 601. 

Dyna dystiolaeth ardderchog o du Cristion- 
ogaeth ; duwioldeb yn fuddiol i sicrhau ben- 
dithion tymorol, personol, cymdeithasol a 



CKISTIONOaAETH. 171 

theyrnasol. Hyn f u yn gymelliad i'r ymerawd- 
wr paganaidd ddyfod yn ymerawdwr Crist- 
ionogol. Nid tystiolaeth penboethyn cref- 
yddol yw hoQ, eithr eiddo anffyddwr dysged 
ig a galluog. 

Wrth ddilyn yr ef engyl yn mlaen drwy yr oes- 
au, dy wed Mr. Gibbon : " Yn y nawfed, y ddeg- 
fed, a'r unfed-ganrif-ar-ddeg, ymdaenodd teyrn- 
asiad yr ef engyl dros Bulgaria, Bohemia, Hun- 
gary, Saxony, Denmark, Norway, Sweden, Po- 
land, a Kiwssia. Bywyd sanctaidd a thafod hy- 
awdl oedd unig arfau y cenadon. Yr oedd der- 
byniad y barbariaid hyn i derfynau gwladraith 
ac eglwysiaeth yn gwaredu Ewrop oddiwrth 
anrheithiadau ' ar dir a mor gan Normaniaid, 
Hungariaid, a K.wssiaid, y rhai a ddysgasant 
drwy yr efengyl i arbed eu brodyr, a gofalu 
am eu meddianau. Hyrwyddwyd sefydliad 
cyfraith a threfn wladol gan ddylanwad y 
pregethwyr ; cyflwynwyd egwyddorion y celf- 
au a'r gwyddorau i wledydd barbaraidd y 
hyd.''— Vol. III.,p. Ill, 112. 

Felly rhaid i ni gredu mai Cristionogaeth 
yw yr achos. Gwybodaeth, moesau, rhin- 
weddau, trefn, Uwyddiant, diogelwch, celfau 
a'r gwyddorau, ydynt gynyrchion neu ebteith- 
LAV yr achos mawr hwn. 



172 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

Mae yr hauesydd Knight, yn ei History of 
England^ yn sylwi ar sefyllfa gythryblus cym- 
deithas yn Mhrydain, a dywed : " Ond ya 
nglianol y dadleuon gwrthdarawiadol hyn, y 
rhai oeddent^ yn ol pob tebyg, yn cynhyrfu yr 
eglwysi yn fwy nag yn aflonyddu y bobl, yr 
oedd egwyddorion iachusol a dynoliaethol 
Cristionogaetli yn gweithredu i gynyrcliu llon- 
yddwch a chydraddoliaeth cymharol yn mhlitli 
trigolion yr ynys. Yr oedd wedi lleddfu llaw- 
er ar ortlirwm milwrol y gormesydd. Yr 
oedd elfenau amrywiol — Roman, British, a 
Teutonic — cymdeithas yn cael eu cydgysylltu 
yn ddef nyddiau i fFarfio un genedl gref." Yn 
sicr, rhaid fod Dylan wad Cymdeithasol Crist- 
ionogaeth yn dda iawn, cyn y huasai pob han- 
esydd treiddgar ag sydd wedi bod yn myfyrio 
cyfnewidiadau yr oesau, ac wedi ysgrifenu 
hanesion gwledydd, yn cydddvvyn y fath dyst- 
iolaeth ardderehog yn ffafr efengyl Crist. 

Y DYLANWAUAU GWRTHWYNEBOL. 

Paganiaetfi Gyntefig, 

Mae Cristionogaeth wedi gorfod gwrthsef- 
yll dylan^A adau cryfion cyn cael gaf ael ar gy m- 
deithas i'w thrawsffurfio i'w phriod-ddull ei 
hun. Gwnaeth Cristionogaeth ei hymddang- 



CRISTIONOGAETH. 173 

osiad yn y byd pan oedd paganiaeth gynteiig 
yn ei gogoniant, yu grefydd Groeg a Rhuf ain ; 
pan oedd dysgedigion a llywodraethwyr y 
byd yn ei chef nogi ; pan y canal y beirdd ei 
chlodydd naewn mawl-gerddi, a gwrol-ganiad- 
au i'r duwiau a'r duwiesau ; pan oedd athron- 
wyr goreu yr oes yu athronyddu yn ei ffafr, 
celfyddydwyr yn portreadu ei gwrthddrychau 
mewn cerfiadwaith ysblenydd yn mhob man, 
ar demlau lawer a godidog, ac ar arfau dys- 
glaer a llestri gorwych ; a phan oedd y byd yn 
tain gwarogaeth iddi. Paganiaeth oedd meistr- 
es y byd, arglwyddes cymdeithas, a gwrth- 
ddrych penaf yr unigolion. Ond gorchfygodd 
Cristionogaeth hi pan yn nghyflawnder ei go- 
goniant a nerth, a'r byd o'i thu. Gorfu iddi 
ymgilio o bob gwlad, a diflanu fel niwl y boreu 

flaen Cristionogaeth— llewyrchiad Haul dydd 
cyfiawnder goleu. 

Methodd anffyddiaeth orchfygu paganiaeth 
er iddo gael cryn gynorthwy gan gewri medd- 
yliol ; ond He y methodd ani]pyddiaeth, y mae 
Cristionogaeth wedi llwyddo. Ac os methodd 
anffyddiaeth orchfygu duwiau meirwon, nid 
gwiw dysgwyl iddo byth orchfygu y Duw 
byw. Llwyddodd Cristionogaeth yn rhyf edd- 

01 iawn pan oedd y byd i gyd braidd yn ei 



174 DYLAN WAD CYMDEITHASOL 

herbyn, yn ei gwabardd i gyffwrdd k chym- 
deithas, ac yn defnyddio y cleddyf, y carchafr 
ac angau, iV" hatal. Oni wnaeth Rhufain 
baganaidd bob ymdrech yn erbyn Cristionog- 
aeth, gan ladd miloedd lawer o'i phroffeswyr 
mewn modd creulon ? Ac eto, achwynai 
awdurdodau Rhufain yn y ganrif gyntaf fod y 
Cristionogion yn mhob man yn cynyddu yn 
rliyfeddol ! Sefydlwyd crefydd lesu Grist 
pan oedd yr hoU fyd llywodraethol, pob gor- 
sedd ddaearolj a phob cleddyf a charchar yn 
ceisio a'u holl egni ei rhwystro. Y mae ei 
llwyddiant, dan y fatb amgylchiadau, yn 
ddangosiad o'i cbryfdei', a'i chyfaddasrwydd i 
lywodraethu cymdeithas. Mae yr hen dduU 
cymdeithasol wedi diflanu. 

Paganiaetli Bresenol. 

Prif grefydd baganol India yw Buddhydd- 
iaetb. Mae y crefyddwyr byn yn amddifad o 
Dduw holl-bresenol a thragywyddol. Mae 
pob peth sydd, wedi dod i fodolaeth drwy 
weithrediadau deddf holl-lywodraethol. Duw- 
iau syrthiedig yw dynion ; bu y duwiau yn 
ddyiiion unwaith, a gall dynion fyned yn 
dduwiau eto, ond rhaid iddynt fyued drwy 
lawer o ffurfiau bodolaeth, a dyoddef uffernau 



CRISTIONOGAETH. 



175 



Uawer cyfnod anghyfrifadwy, yna 4ut yn 
ddiiwiau ; ac yn ddiweddol 4iit i ddifodiant 
hollol. Mae pechod im cyfnod yn cael ei 
gosbi naewm bodolaeth ddilynol. Os gen- 
ir un heb draed ganddo, dywedir fod 
hyny am ei fod mewn bodolaetli flaen- 
orol wedi tori ymaith draed rhyw ddyn. 
Ehaid addoli ac abertbu llawer iawn i'r duw- 
iau yn iawn dros bechodaii. Dan ddylanwad 
crefydd o'r daliadau yna, y mae India wedi 
aros mewn tywyllwch du ac anwareidd-dra 
dwfn; ac y mae sefyllfa cymdeithas yno yn 
dnienus i'r eithaf. 

Mae yn dda genym nodi yma fod gobaith 
da o flaen India dlawd. Dywedai Uywydd 
cymdeithas o Hindus Brahmo Somaj, o'r enw 
Kesub Chunder Sen, yn ddiweddar am India : 
" Y mae y gymdeithas f rodorol yn cael ei deff- 
roi, ei goJeuo, a'i diwygio dan ddylanwad 
Cristionogaeth." 

Syr Bartle Frere, ar ol bod yn drigianydd 
yn India am 30 mlynedd, a ddywedai : '^ Mae 
dysgu Cnstionogaetb yn mUith 160,000,000 
o Hindoos a Mabometaniaid yn effeithio yn 
anghyffredin ar India. Y mae profiad ychyd- 
ig flynyddau yn debyg o egluro y ffaitli mai y 
Genadaeth Gristionogol yw y peiriant angbyd- 



176 DYLANWAD OVMDEITHASOL 

marol oreu a ddygwyd erioed i weithredu ar 
fuddion cymdeithasol, llywodraethol a mas- 
nachol dynoliaeth." 

Dywedai Mahaijah, o Travancore, India, 
pan ar ymweliad a sefydliadau ceaadol yn 
Colayam : " Yn mhell cyn i'r llywodraeth ei 
hunan ymgymeryd a'r gorcliwyl dyngarol o 
ddysgu ei deiliaid, yr oedd cenadon Cristion- 
ogol wedi codi gwylfa gwybodaeth yn y tir. 
Nis gall un bytli fod yn ddigon diolchgar am 
gyflwyniad yr elfen wareiddiol hon i'n plith, 
ac am ei dadblygiad dymunol a pharhaus. 
Gallaf ddyweyd gyda sicrwydd fod y budd. 
mwyaf wedi deillio i'r llywodraeth, yn gymaint 
a bbd ein Uafur yn cynyddu flwyddyn ar ol 
blwyddyn ; nifer ein poblogaeth teyrngarol, 
heddychol a gwaraidd yn lluosogi, ac yn dod 
yn fwy parchus ac ufudd i'r cyfreithiau bob 
dydd, yr hyn yw sylfaen llywodraeth dda." 

China a Confucius. 

Sonir llawer am ragoroldeb y Chineaid, a 
mawr ganmolir Confucius fel awdwr cyfun- 
drefn dda er lies cymdeithas. Crefydd Con- 
fucius yw y dylanwad cymdeithasol mwyaf yn 
China. Ond beth yw cyflwr China, a pha 
beth y mae China wedi ei wneyd i ddiwygio 



CKISTIOJ^OGAETH. 177 

y byd ? Mae China yn wlad fawr, y Chineaid 
yn genedl luosog — y luosocaf yn y byd. Cyn- 
wysa fwy nag un rhan o bedair o boblogaeth 
y ddaear. Mae hefyd yn hen genedl, a chan- 
ddi y llywodraeth henaf yn y byd. Yr oedd 
ganddi ymerawdwr etholedig 2,000 o flynydd- 
oedd cyn Crist. 

Mae y wlad yn iachus a ffrwythlon. Mae 
wedi cael pob math braidd o grefydd ; mae 
ganddi y grefydd ddynol oreu a f u yn y byd 
erioed, er ys tua 500 mlynedd C. C. Ond er 
hyn oil yr un yw China heddyw ag oedd y 
pryd hwnw. Gallasem ddysgwyl gweled cym- 
deithas yn ei gogoniant yn awr yn China, 
Uwyddiant ar ei huchel-fanau, gwybodaeth yn 
goron i'r genedl, a moesoldeb a gwareiddiad 
yn eu gwisgoedd goreu. mor bell ag y medr 
cyfleusderau a galluoedd dynol effeithio a 
chynyrchu y pethau hyn. Ond nid felly y 
mae. 

Mae rhai egwyddorion da iawn yn eu cref- 
ydd — egwyddorion tebyg i eiddo Cristionog- 
aeth. Dywedai Confucius : '* Yr hyn ni fyni 
i arall wneyd i ti, paid ti a'i wneyd i eraill." 
'' Yr hyn nid wyt yn hoffi pan yn cael ei 
wneyd i ti, paid a'i wneyd i eraill." " Yr hyn 
y mae dyn yn ei gasdu yn ei uwchraddolion, na 



178 DYLA.NWAD CYMDEITHASOL 

fydded iddo ei arferyd tuag at ei is-raddolion." 
" Yr hyn Did yw 3m ei hoffi yn ei is-radd- 
olion, na fydded iddo ei ddangos yn ei ym- 
ddygiad at ei uwch-raddolion." 

Ni wnai Confucius gefnogi rayfyriaeth am 
angau, byd arali, nac ysbrydion. Cyfyngai 
8ylw y bobl i'r presenol yn gwbl. Yn ateb 
iV ddysgybl a'i holai partli gwasanaeth ys- 
brydioD, a'r meirw, dywedai, '^Gan nad wyt 
alluog i wasanaethu dynion, pa fodd y gelli 
wasanaethu ysbrydion V Yn atebiad parth 
angau, dywedai, " Tra nad wyt yn adnabod 
bywyd, pa fodd y gelli wybod parth angau V 

Ni wnaetb Confucius son braidd ddim am 
Dduw personol, neu am ddyledswyddau dyn i 
Fod Goruchel. Ond gwnawd y diifyg hwn i 
fyny yn fuan gan athronydd enwog o'r enw 
Las-Fzse. Daeth ef a'r elft3n ofergoelus i 
mewn i grefydd Confucius. Yn ychwanegol 
at byn cyflwynwyd Buddbyddiaeth i China 
tua'r flwyddyu 61 C. C. Felly, y mae China 
wedi cael digon o fathau o grefyddau, a llaw- 
er o elfenau er dyrchafu cymdeithas Gwnawd 
crefydd Confucius yn grefydd wladol ganoedd 
o flynyddoedd cyn geni Crist. Mae wedi par- 
hau o hyd yn sylfaen addysg i'r genedl. Bod 
yn hyddysg ynddi ydy w un o brif anhebgorion 



CEISTIONOGAETH. 1 7 ^ 

dyrchafiad i swydd ac anrhydedd yn y wlad- 
wriaeth. Mae brawddegau dysgeidiaeth y 
grefydd hon yn gerfiedig ar gof-golofnau mar- 
mor, ar byst y drysau, ac yn ysgrifenedig ar 
drwyddedau y llywodraetb, yn lliwiedig ar 
ddillad gwelyau, ac addurnir parwydydd y tai 
a'r temlau a hwynt. Ond er byn oil, y mae 
metbiant yn y cyfan. 

Dy wed cenadwr oV wlad bono : ''Y mae yr 
holl betbau byn wedi troi y bobl y genedl 
fwyaf bunanol yn y byd, y genedl fwyaf dau^ 
wynebog a tbwyllodriis ; ceir gwen ar y wyn- 
eb a dicbell yn y gal on ar yr un pryd. Y 
mae anonestrwydd, dicbelliaetb, celwydd, tor- 
cyfamod, balcbder a dialedd, yn brif nodwedd- 
ion yr boll bil." 

Er i Cbina gael crefydd Confucius ganoedd 
o flynyddoedd cyn i'r byd gael crefydd Crist, 
eto Cristionogaetb ywbrenines ybyd beddyw. 
Nid Cbina, eitbr Prydain sydd wedi bod yn 
allu offerynol trawsffarfiol nioesol y byd. Nid 
yw Cbina wedi gwneyd un weitbred dda i'r 
byd. Mae fel pe yn ceisio cadw ei boll dda- 
ioni tu fewn i'r " Mur Mawr ;" tra y mae 
Prydain yn gwasgaru ei pberaroglau i'r boll 
wledydd, beb eitbrio Cbina ei bunan. 



180 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

Oymdeiihas yn China. 

Dywedir fod y menywod yn China yn 
gweddio yn nheml Buddha am iddynt, yn eu 
«efyllfa nesaf, gael eu geni yn wrywod ! Mae 
iiyn yn awgrymu fod cyflwr y " rhyw deg " 
yn hynod o druenus yno. Dywedir gan awd- 
urdodau uchel fod y menywod yn cael eu 
<}adw mewn sefyllfa o gaethiwed gwarthus. 
Y rhieni sydd yn gwneyd y priodasau ; ac yn 
ami ni wel y mab a'r ferch eu gilydd i siarad 
4'r naill a'r Hall hyd ddydd eu priodas, ac 
J mae y wraig yn cael ei hystyried yn gaeth- 
was i'w gwr. Yn ngwyneb hyn, nis gall fod 
^ylanwad Conffusiaetli yn dda iawn. 

Nid yw eu barnwyr chwaith ond " gwyr y 
geiniog " — gwerthant eu barn er mwyn elw 
personol. Mae eu cosbedigaethau yn greulon 
^ gwrthunus ; ac y mae caethiwed yn bodoli 
yno i raddau helaetb. Nid yw gwybodaeth y 
Chineaid yn llawer o'i gydmaru ag eiddo cen- 
edloedd Cristionogol. Ni wyddant am y dar- 
ganfyddiadau diweddar mewn gwyddoniaeth ; 
ac nid yw eu gwybodaeth am natur ond cyf- 
yng iawn. Ni fyn y Chinead fod yn fwy 
gwybodus na'i gyndeidiau. Yn ngwyneb hyn, 
mae yn syndod i ryw un anturiaethus yn 
dhina dori dros ben terfynau a rheolau y gen- 



ORISTIONOGAETH. 181 

edl, a dyfeisio math o argraff-wasg tua dech. 
reu y ddegfed ganrif , a chyhoeddi argraffiad o'u 
llyfrau sanctaidd yn 932 O. C. Ond eto, nid 
ydynt yn awr f awr yn nwcli nag oeddent 2,000 
mlynedd yn ol. Ni ddadenhuddasant drysor- 
aueudaear; nid ydynt wedi prydferthu ar- 
wynebedd eu tir, na hyrwyddo masnach a 
threfn; darparu cyfryngau trosglwyddol, na 
gwneyd dim, ond drwy orfodiaeth, i iesoli y 
byd tu all an iddynt hwy eu hunain. 

Er i Confucius ddyweyd fel hyn : " Nid wyf 
yn dysgu dim ond yr hyn a allech ddysgu eich 
hunain, sef gwarogaeth i dair deddf natur — 
cysylltiad penadur k deiliaid, tad a phlentyn^ 
gwr a gwraig ; a'r pum' prif rhinweddau can- 
lynol : caredigrwydd cyfcedinol, cyfiawnder 
anmhleidiol, cyd ffurfiad 4 defodau ac arferion 
sefydlog, uniondeb calon a meddwl, adidwyll- 
edd pur;" eto, y mae China yn foesol farw. 

Anhawdd cael gwell dysgeidiaeth na'r 
uchod ; ond nid oes yna allu i'w chario i 
weithrediad ; dim Duw, cyfrifoldeb, na byw- 
yd, dim gwobr na chosb. Dyna ddiffygion 
pob peth dynol ar ei oreu. Ond y mae cenad- 
on efengylaidd yn China er y flwyddyn 1807, 
ac oddiar hyny y mae y wlad fel pe yn dech- 
reu symud yn mlaen i oleuni newydd. Mae 



182 DYLANWAD OFMDEITHASOL 

yno yn awr 800 o genadon, a 60 o honynt yn 
fenywod ; ac heblaw hyn, mae 80 o bregetli- 
wyr brodorol ordeiniedig, a chanoedd o weith- 
wyr efengylaidd eraill yno. Hyn sydd yn 
oyfrif am yr arwyddion fi'afriol a geir yn bres- 
€iiol fod China yn myned i ddyfod i fyw yn 
yr oes bon, gan adael ty wyllwch ofergoeliaeth 
a cbreulonderau yr oes gynt i ddiflanu. 

Mae Dr. Legge, Oxford, Lloegr, oV farn, os 
bydd.i betbau barbau i fyned yn mlaen fel yn 
y presenol gyda y gwaith o argyboeddi Cbi- 
neaid i Gristionogaetb, y bydd yn y flwyddyn 
1913 ddim llai na 25,000,000 o aelodau eglwys- 
ig, a 100,000,000 yn proffesu bod yn Gristion- 
ogion, yn yr ymerodraeth Chineaidd. Dywed- 
ai swyddog Lloegr, yr hwn sydd yn weinidog 
y Goron yn Chefoo, China : "Credwyf y bydd 
i'r Uwyddiant rhyfeddol y mae ysbryd Crist- 
ionogaeth wedi effeithio yn y parth hwn yn 
ddiweddar, ddylanwadu yn ddymunol iawn 
ar fasnach yn y dyfodol." Yn mhellach, dy- 
wed, fod ymdaeniad Cristionogaeth yn sicr yn 
China, ac y bydd hyn yn sicr o hyrwyddo 
masnach ; fod corph y bobl iselaf yn hynod 
wrthwynebol i ymarferiad meddyliol. O gan- 
lyniad, y bydd i egwyddorion Cristionogaeth 
eu hadfywio \feddwl, ac yna byddant yn sicr 



CHISTIONOGA.ETH. 183 

droi eu meddwl at betliau tymorol a mas- 
Dachol yn ogystal a phethaii crefyddol. Mae 
yn ffaith fod Ci'istionogaeth yn allu bywioca- 
ol, lie y methodd yr boll gelfyddydau pagan- 

01 yn bollol, er iddynt gael canrifoedd lawer o 
flynyddoedd o brawl 

Mahometaniaeth a Christionogaeth. 

Mae Mahometaniaeth wedigwneyd gorchest- 
ion, ac wedi effeithio yn ddwys ar gymdeith- 
as. Ond cofier mai trwy rym arfau cnawdol 
a materol y cafodd ei buddngoliaethau. O 
ganlyniad, y mae yn annhebyg iawn i Grist- 
ionogaeth yn ei dull, ac yn ei chyfryngau mil- 
wrol i ddarostwng y byd. Gorfodaeth a thrais 
yw nodweddion dylanwad cymdeithasol cref- 
ydd Mahomet. Modd by nag, rhoddwn chwar- 
eu teg iddi, ac edrychwn ar ei dylanwad yn ei 
gwlad ei hnn, lie y ca y cyfleusderau goreu i 
ddangos ei hunan ; a chyferbynwn ei dylan- 
wad a dylanwad crefydd Crist. Er mwyn 
gwneyd cyiiawnder a'r mater, derbyniwn dyst- 
iolaeth a dei^grifiad llygad-dyst o'r wlad lie y 
teyrnasai Mahometaniaeth — Twrci. Dywed 
Joseph Cook : " Mi a hwyliais i fyny ar y 
Danube, ac edrychais ar bentrefi Mahometan- 
aidd, a thrachefn ar rai Cristionogol. Dyna 



184 DYLAN WAD OYMDEITHASOL 

bentref Ma hornet an aidd, yn yr hwn nid oes car- 
tref yn ngwir ystyr y gair; cwn ydynt ysgubwyr 
lieu lanhawyr heolydd y pentref. Y gwrth- 
ddrych cyntaf a gyfarfydda eich llygaid a'ch 
ffroenau mewn pentref Mahometanaidd yn y 
Dwyrain yn gyffredin yw pentwr o garthion 
afiach wrth y pyrth ; y peth nesaf fydd haid 
o gwn, dros y rhai y syrthiwch, oni bydd i 
chwi fod yn lied ofalus, i'r baw ; ac yna britb- 
weithiad gwe y pryf gopyn ar ffenestri y 
bwthynod bawlyd. Yn Hebron, bum bron 
cael fy mohio yn yr ystrydoedd drewllyd gan 
ddynion mwy drewllyd, drwg-dybus a gwyllt ; 
tra yn Bethlehem, tref Gristionogol, ni welais- 
ddim carthion hyd yn nod yn yr ystrydoedd 
mwyaf cuddiedig a dinod ; yr oedd pob peth 
yn brydf erth a gweddus." — Marriage, p. 36. 

Nid oes raid i'r cyfarwydd yn hanes Twrci 
gael profion ychwanegol parth cyflwr anny- 
munol y wlad, a'r hyn a wyr drwy ei hanes. 
Hawdd ganddo gredu Mr. Cook. Mae y syl- 
wadau a ddyfynasom uchod yn awgrymu llaw- 
er iawn am sefyllfa isel cymdeithas yno. Twrci 
ywy wlad dywyllaf ei deall, iselaf ei moesau, 
gyfyngaf ei rhyddid, o bob gwlad wareiddied- 
ig, OS teilwng yw o'r enw hwn. 

Dilynwn Fahometaniaeth i wlad arall en- 



CRISTIONOGAETH. 185 

wog ar gyf rif henafiaeth aruchel, Groeg, gwlad 
y beirdd a'r athronwyr, yr areithwyr a'r deddf- 
wneuthurwyr, enwocaf yn yr oesau gynt. Der 
byniodd y v/lad hon Gristionogaeth yn lied 
foreu, a bu yn llwyddianus a chysurus iawn 
dan ei dylanwad. Ond daeth ei dydd tywyll 
arni — rhuthrodd estroniaid anwaraidd iddi — 
ymosodwyd arni gan y Twrciaid, a chadwyd 
Groeg am ganoedd o flynyddoedd dan ddylan- 
wad gorthrymus Mahometaniaeth. Suddodd 
i gyflwr truenus iawn. Ond yn 1829, enill- 
odd ei hannibyniaeth oddiwrtL iau Fahomet- 
anaidd y Twrc, ac oddiar hyny y mae Groeg 
yn cynyddu mewn trefn, diwydrwydd, mas- 
nach, llenyddiaeth, agallu hunan-lywodraethol. 
Mewn cysylltiad 4 chyflwr cymdeithasol y 
wlad hon, dywed Mr. Joseph Cook: "Deugain 
mlynedd yn ol, ni ellid prynu llyfr yn Athen ; 
heddyw, y mae un o bob deunaw o holl drig- 
olion Groeg yn yr ysgol ! Mae lianer can' 
mlynedd o annibyniaetb wedi dyblu poblog- 
aeth Groeg, cynyddu ei cbyllid i 500 y cant, 
ei llynges o 440 i 5,000 o longau ; agor wyth. 
porthladd, sylfaenu un-ar-ddeg o ddinasoedd 
newyddion, adferyd deugain o ben bentrefi 
adfeiliedig, ac estyn cysylltiadau pellebrol 
drwy yr holl deyrnas. Mae Athen wedi new- 
13 



186 DYLANWAD CYMDEITHASOL 

id o fod yn faesdref o dwlciau neu fwthynod, 
i ddinas orwycli o 60,000 o dri^olioD ; ac y 
mae ynddi balas breninol a deddfwneuthurfa ; 
chwech o type foundries^ deugain o argraffdai, 
ugain o newyddiaduron ; arsyllfa seryddol ; 
prif ysgol, gyda haner cant o athrawon, a deu- 
ddeg cant o ysgolheigion yn derbyn addysg." 

" Haner can' mlynedd yn ol, yr oedd Groeg 
yn gaethes a chardoten ; heddyw saif, yn ol 
barn ac ystadegau ei gelynion, y flaenaf o'r 
cenedloedd hunan-ddysg." — Orthodoxy, p. 126. 

Yr hyn sydd yn cyfrif am y cyf newidiad yw, 
ei hymryddhad oddiwrth iau Mahomet aV 
Twrc, a'i derbyniad o iau Cristionogaeth. 
Newidiwyd y dylanwad, a newidiodd ym- 
ddangosiad cymdeithas. 

PabyddiaetJi a Phrotestaniaeih. 

Yr ydym wedi dangos fod Dylan wad Cym- 
deithasol Cristionogaeth yn f uddug oliaethus a 
bendithlawn yn mhob gwlad ag sydd wedi ei 
deimlo. Y mae yn ofynol i ni roi y darllen- 
ydd ar ei wyliadwriaeth rhag syrthio iV un 
camgymeriad pwysig ag sydd wedi tywys 
Uawer un i daflu baw ar draws Tywysoges y 
nef, a myned eu hunain i ganol anffyddiaeth. 
Mae llawer yn gwisgo yr enw o Gristion 




ORISTIONOGAETH. 18f 



ag sydd yn hollol aanheilwng o bono. Y mae 
daQ ddosbartli lluosog yn rhestru eu hunain 
yn rhengoodd Cristionogaeth — y Pabyddion a'r 
Protestaniaid. Y mae gwahaniaeth dirfawr 
rhwng y ddau ddosbarth hyn, a rhwng eu dy- 
lanwad argymdeitbas yn gyffredin. Credwn 
fod Protestaniaeth yn fwy Cristionogol nag 
yw Pabyddiaeth. Er nad ydym yn hawlio 
perffeithrwydd Cristionogol i Brotestaniaeth, 
eto dyna yr adran grefyddol agosaf i'r hanfod 
ei hunan. A phan ydym yn son am Gristion- 
ogaeth, golygwn Gristionogaeth bur, neu y 
debycaf iddi — Protestaniaeth. 

Yn awr, cawn sylwi ar y gwahaniaeth sydd 
rhwng dylanwad cymdeithasol Protestaniaeth 
a dylanwad cymdeithasol Pabyddiaeth. Cym. 
erwn awdwr dysgedig o Liege, Belgium, yn 
gynorthwywr, ac yn ngoleuni ei farn a'i brof- 
iad ef gallwn ddyweyd, ei fod yn gyfaddefiad 
cyffredinol mai gwasgariad gwybodaeth yw 
amod cyntaf cynydd. Dysgeidiaeth yw syl- 
faen rhyddid a llwyddiant cenedloedd. Mae 
pob gwlad Brotestanaidd yn arwain mewn 
gwybodaeth, heb ond ychydig neu ddim o rai 
anllythyrenog o'u mewn. Er engraifft, dyna 
y Saxoniaid, Denmarkiaid, Swedeniaid, a'r 
Prwssiaid ; tra y mae gwledydd Pabyddol yn 



188 DYLAN WAD OYMDEITHASOL 

mbell yn ol, gyda o leiaf un ran o dair oV 
boblogaeth yn anllythyrenog, fel yn Ffrainc a 
Belgium ; neu un ran o bed air, fel yn Spaen a 
Portugal. Cymerer Switzerland yn esiampl. 
Mae rhanau Neuchatel, Vaud, a Geneva, yn 
Brotestanaidd ; ac y maent lawer o flaen Tes- 
sin, Valais, a Lucerne, lie y mae y Pabyddion 
yn y mwyafrif. Yr acbos yw, y Beibl. Rhaid, 
felly, i Brotestanaidd yn gyntaf ddarllen. Gair 
cyntaf ac olaf Luther oedd, "Dysgwch y plant; 
mae yn ddyledswydd llywodraetliwyr a rhi- 
eni ; y mae yn orchymyn Duw," ^'Daeth tyng- 
edion Ffrainc a Lloegr yn hollol wahanol ar 
ol yr unfed-ganrif-ar-bymtheg, pryd y gorch- 
fygodd y Puritaniaid yn Lloegr" — goruchaf- 
iaeth i Brotestaniaeth oedd hon— "ac y gyrodd 
Louis XIV. y diwygwyr o Ffrainc." Llwydd- 
odd Lloegr me wn moesoldeb, dysg, a masnach, 
tra y goddiweddwyd Ffrainc k dinystr ac af- 
Iwyddiant yn y pethau hyn. Y mae yr Ys~ 
gotiaid a'r Gwyddelod o'r un dechreuad cen- 
edlaethol, a'r ddwy genedl dan lywodraeth 
Lloegr. Hyd yr unfed-ganrif-ar-bymtheg, yr 
oedd y Gwyddelod yn fwy gwaraidd na'r Ys- 
gotiaid. Ond wedi i'r Ysgotiaid dderbyn y 
grefydd ddiwygiedig, Protestaniaeth, y maent 
wedi euro hyd yn nod y Saeson eu hunain. Y 



CRISTIONOGAETH. 189 

mae Macaulay yn dyweyd fod Ysgotland o 
flaen Lloegr yn rahob peth yn yr ail-ganrif-ar- 
bymtlieg. Ond y mae yr Iwerddon, o'r tu ar- 
all, yn glynu wrth Babyddiaeth, ac y mae yn 
dlawd a thruenu?, ac yn gythryblus gan ys- 
bryd gwrthryfel ; ac, yn ol pob tebyg, yn an- 
alluog i adenill ei hannibyniaeth gwladol, er 
ei bod yn rhy ddall i weled hyny. 

Ceir darlun o'r un natur wrth edrych ar 
Conn aught Babyddol, lie ag sydd yn d darlun 

eithafion trueni dynol mewn gwlad war- 
eiddiedig, tra y mae Ulster Brotestanaidd, yn 
gyfoethog gan ddiwydrwydd. Y mae yr un 
ffaitli yn dod i'r golwg wrth gydraaru gwahan- 

01 genedloedd mewn gwahanol gysylltiadau. 
Dyna y Cymry a'r Gwyddelod, dwy genedl o'r 
un gwreiddyn yn perthyn i'r un llywodraeth, 
yn byw yn yr un hinsawdd, ac yn yr un cyf- 
nod ; ond mor wahanol yw cyflwr cymdeithas- 
ol y naill i'r Hall ! Mae Cymru yn baradwys 
o'i chydmaru a'r Iwerddon, er mai y wlad olaf 
yw y brydferthaf yn naturiol. Ac nis gall 
dim gyfrif am ragoriaeth Cymru, a gwaelder 
yr Iwerddon, mewn ystyr gymdeithasol, ond 
fod y Cymry yn Brotestaniaid, a'r Gwyddelod 
yn Babyddion. Ceir, hyd yn nod yn yr un 
wlad, ac yn yr un genedl, dan Babyddiaeth a 



190 DYLANWAD OYMDEITHASOL 

than Brotestaniaeth, fod y rhan Brotestanaidd 
yn ddysgedig, bywiog, cyfeillgar, ac mewn 
cymod 4'r byd tu allan, tra y mae y rhan 
Babyddol yn dlawd, diog, anwybodus, a 
chwerylgar, fel dau barth Rhodes. Rhaid, gan 
hyny, mai crefydd, ac nid hinsawdd, penglog^ 
neu genedl, sydd yn achosi y gwahaniaeth a 
welir mor amlwg yn nghyflwr cymdeithasol 
gwahanol wledydd a chenedloedd." — Emile 
DeLaveleye. 

Cyn galwad yn ol " The Edicts of Nantes," 
yr oedd y Protestaniaid yn tra rhagori ar y 
Pabyddion mewn diwydrwydd a Uwyddiant 
masnachol. Methai y Pabyddion gynal eu 
hunain wrth gyd-ymgeisio ar dir agored llafur 
a masnach, tra yr oedd y Protestaniaid yn hyw 
yn fras, ac yn cyfoethogi, a hyny yn deg. 

Yn y flwyddyn 1662, gorfu i'r Protestaniaid 
ffoi i Loegr, Prwssia a Holland. Aethant yn 
llawn o ysbryd diwydrwydd a chynildeb. 
Cyfoethogasant y rhandiroedd He y sefydlas- 
ant ynddynt. Ac iddynt hwy, yn benaf, y 
mae Lloegr yn ddyledus am lawer o'i llaw- 
weithfaoedd a'i chynydd. Dysgyblion Calvin 
hefyd wareiddiodd Ysgotland. 

Gofynwyd, " Paham y mae chwildroadau y 
Low Countries J a Lloegr, a'r Unol Dalaethau^ 



OEIBTIONOGAETH. 191 

wedi Uwyddo yn eu haincanion, tra y mae 
eiddo Ffrainc wedi methu ?" I hyn yr ateb- 
odd yr enwog Guizot : " Nid wyf yn petruso 
ateb, mae yr achos yn y ffaith mai gwledydd 
Protestanaidd oedd y blaenaf, tra mai gwlad 
Babyddol oedd yr olaf," 

Mae yn eglur mai llywod-ddysg naturiol 
Protest an aiaeth yw llywodraeth gynrychiol- 
yddol ; ond un unbenaetbol yw eiddo Pabydd- 
iaeth. Mae Cristionogaeth yn cynyg deongliad 
i ofyniadau cymdeithasol a barant i lafurwyr 
a chyfalafwyr i ymrysoni k'u gilydd, sef gwasgu 
y syniad o frawdoliaeth a bunan-ymwadiad ar 
y ddau ddosbartb. Y mae pregethu yr efeng- 
yl yn ei phnrdeb yn tywys i deyrnasiad hyf- 
ryd cyfiawnder." — JEhiile De Laveleye. 

Pan goifiom mai brenines Brotestanaidd oedd 
Elizabeth, gwelwn briodoldeb y dyfyniad can- 
lynol yma : " Yn amser teyrnasiad y Frenines 
Elizabeth, yn Lloegr, yr oedd y bobl wedi 
dadebru i ddiwylliant rhyfeddol. Newidient 
eu tai gwael cleiog a phlethedig am rai o 
bridd-feini, neu o geryg ; a'u llestri coed am 
rai pewter neu arian. O'r pryd hwn y cododd 
y syniad uchel ag sydd yn awr yn gyffredin a 
neillduol i'r SaesoD, o gysur teuluaidd. Do- 
drefnid y tai yn gyfleus, defnyddid gobenydd- 



192 DYLAN WAD OYMDEITHASOL 

ion plu yn lie rhai pren, a llawr-leni yn lie 
gwellt a liesg. Caniateid rhyddid cydwybod i 
bob dyn. Peidiodd erledigaeth grefyddol. 
Yr oedd gofidiau cymdeitliasol a achosid gan 
grwydriaid ac ymosodwyr yn araf ddiflanu o'r 
wlad. Yr oedd y trethi yn ysgafn. y tlodion 
yn cael nawdd-dai iV hymgeleddu, a'r wlad 
yn cael ei llywyddu yn heddychol a sefydlog." 
— Green! s History of the English People. 

Hirhoedledd a Phrotestaniaeih. 

Mae Dylan wad Cymdeithasol Cristionog- 
aeth Brotestanaidd yn dod i'r golwg yn y 
mynegiad canlynol yn ffafr hirhoedledd dyn. 
Gwnaed y mynegiad ar gais Bwrdd lechyd 
Massachusetts, gan Dr. Jarvis : " Cyn y di- 
wygiad mawr crefyddol yn Ewrop, cyfartaledd 
oed yn Geneva oedd 21.21 ; rhwng 1814 ac 
1833, yr oedd yn 40.68. Mae cynifer yn byw 
yn awr i 70 ag oedd yn byw i 40 dri chan 
mlynedd yn ol." 

" Cafwyd hefyd fod yn Mhrydain wahan- 
iaeth mawr yn hirhoedledd y bobl ar ol y 
Diwygiad i'r hyn oedd cyn hyny. Yn 1693, 
yr oedd 20,000 o'r ddau ryw yn marw dan 28 
mlwydd oed ; tra yn mhen Uai na chan' mlyn- 
edd wedi y Diwygiad Protestanaidd, nid oedd 



CEISTIONOGAETH. 193 

ond 12,188 o'r ddau ryw yn marw dan yr un 
oed (28)." — Draper's Conflict Between Relig- 
ion and Science. 

Mae y ffigyrau hyn yn profi yn eglur f od y 
grefydd Brotestanaidd yn llesol i fywyd dyn ; 
ac felly yn fendith i gymdeithas. Gwyr y 
bedwaredd-gani'if-ar-bymtlieg fwy am gref- 
ydd na'r holl ganrifoedd eraill i gyd. Mae 
mwy o garedigrwydd yn y byd yn awr nag a 
f u erioed o'r blaen. Mae mwy o feddwl, mwy 
o ddarllen, a mwy o ddeall nag fu o'r blaen. 
Mae menyw yn fwy gogoneddus, uchel a 
pbwysig yn ngolwg cymdeithas yn awr nag y 
bu lii erioed. Y mae mwy o deuluoedd ded- 
wydd, mwy o blant yn cael eu magu a'u 
meitbrin fel blaguriadau tyner a gwertbfawr 
yn awr nag erioed, Beth sydd yn achos oV 
cyflwr dymunol bwn wrth ei gydmaru k cbyf- 
Iwr yr amser gynt ? Dylan wad Cymdeitbasol 
Cristionogaeth Brotestanaidd. Onid yn y 
ganrif hon y mae Cristionogaeth yn fwyaf dy- 
lanwadol ? Onid Cristionogaeth sydd yn 
dyrchafu y rhyw deg a'r plant ? Onid eg- 
wyddorion Cristionogaeth sydd wedi effeithio, 
ac yn effeitbio, y cyfnewidiadau dymunol a 
welir yn yr oes hon ? Pwy feiddiai roi ateb 
nacaol i'r gof yniadau hynar ol darllen y ffeith- 



194 DYLANWAD CYMDEITHA80L 

iau a osodwyd ger bron yn y traethawd hwn ? 
Rhaid i'r darllenydd gonest ateb y gofyniad- 
au yu gadarnhaol. 

Mae y dysgedig Dr. Dorchester yn ein cyn- 
ysgaeddu ^'r ffigyrau canlynol, y rhai ydynt 
werthfawr 1 ddangos i ni 

Gynydd Gristionogaeth. 

Cyfyngwyd Cristionogaeth o'r bedwaredd neu 
y burned ganrif hyd y bymthegfed ganrif i Ew- 
rop braidd yn gwbl. Nifer proffeswyr Crist- 
ionogaeth yn y byd yn y drydedd ganrif oedd 
5,000,000. Yn yr wythfed ganrif, rhifent 
30,000,000; yn y ddegfed ganrif, 50,000,000 ; 
yn y bymthegfed ganrif, 100,000,000 ; yn 1880, 
yr oeddent yn 410,910,000. Sylwer eto ar 
ddosbarthiad o'r rhai hyn : Yn 1500, yr oedd y 
Pabyddion yn rhifo 80,000,000 ; eglwys Groeg, 
20,000,000, a dim Protestaniaid ; a gwyr pawb 
ydynt hysbys mewn hanesyddiaeth fod y byd 
yn dywyll iawn yr adeg hono, a chymdeithas 
yn druenus o isel. Yn 1880, yr oedd y Pab- 
yddion yn rhifo 209,200,000 ; eglwys Groeg, 
88,000,000; a'r Protestaniaid yn 113,700,000. 
Saif eu cynydd er y fl. 1830 fel hyn : y Pab- 
yddion, 80 y cant ; eglwys Groeg 20 y cant ; aV 
Protestaniaid 176 y cant. Gwelir wrth hyn mai 



CRI8TI0N0GA.ETH. 19'5 

Protestaniaid sydd wedi cynyddu fwyaf o 
lawer ; felly dyna yr elfen lywodraethol, ac 
iddi hi y dylid priodoli y cynydd aV diwyg- 
iad a neillduolant oes ei theyrnasiad. Allan 
o'r 52,000,000 o filldiroedd petryal o arwyneb- 
edd y ddaear, y mae 32,000,000 o honynt dan 
lywodraethau Cristionogol, a 20,000,000 dan 
lywodraethau paganol, neu Fahometanaidd. 
Eto dosberthir y rhai hyn : Protestaniaid yn 
llywodraethu ar 14,500,000 o filldiroedd pet- 
ryal ; eglwys Groeg, ar 8,500,000 ; ac eglwy& 
Rhufain, ar 9,500,000. Nid yw Ffrainc, Itali,. 
a Mexico, yn y cyfrifon hyn, am eu bod mewn 
cyflwr trawsffurfiol. 

Mewn cyf arfod cenadol yn Chicago, yn 1881, 
dywedodd Dr. C. H. Fowler: ^' Yn y pedwar- 
ugain mlynedd diweddaf, cynyddodd siarad- 
wyr Saesoneg 337 y cant. Yn mhlith y rhai 
hyn, cynyddodd y Pabyddion 140 y cant ; y 
Protestaniaid 420 y cant, a'r E-besymolwyr lai 
na phum' ugain y cant." Mae y ffigyrau hyn 
yn cyfleu y ffeithiau canlynol : Mae Protestan- 
iaeth yn cynyddu yn rhyfeddol iawn, yn fwy 
cyflym na'r iaith Saesoneg ei hunan ! mwy na 
thri chymaint a Phabyddiaeth ; ac nid yw 
cynydd Anffyddiaeth, neu E-esyrnoliaeth, yn 
werth cydmariaeth. Ac eto, yn mhlith y siar- 



196 DYLAN WAD OYMDEITHASOL 

adwyr Saesoneg, y mae gwybodaetli, cynydd, 
rhyddid, a moesoldeb, yn blodeuo fwyaf ; yma 
hefyd y mae syniadau gwerinol yn enill tir — 
Prydain a'r Unol Dalaethau yn esiamplau o 
hyn. Ac y mae yn eglur fod Cristionogaeth 
a rhyddid yn sefyll yn y berthynas o achos ac 
effaith. Yr un modd Protestaniaeth, a gwy- 
bodaeth a chynydd cyffredinol. Mae genym 
-awdurdod uchel Dr. M. B. Anderson, Llyw- 
ydd Prif Athrofa Eocliester, N. Y., dros ^ddj- 
weyd a ganlyn : " Fel ag y mae pob cyfun- 
drefn o gyfreithiau gwladol yn eu ffurfiad a'u 
tyfiant yn mabwysiadu syniadau neu gyfreith- 
iau moesol y bobl, iV rliai y ffurfir rheolau 
Uywodraethol, felly y mae cyfraith gyffredin 
Lloegr a'r Unol Dalaethau wedi cymeryd i 
mewn iddi ei hun egwyddorion moesol Crist- 
ionogaeth. O ganlyniad, y gyfundrefn Grist- 
ionogol y w y ffynonell foesol o'r hon y tardd- 
odd y rhan helaethaf o'n cyfraitli gyff redin 
anysgrifenedig, yn ogystal a'n cyfraith ysgrif- 
edig. Yn yr ystyr hwn, y mae Cristionogaeth 
yn cyfranu yn helaeth ryfeddol i'r gyfraith 
gyff redin ; ac hefyd i'r gyfundrefn Justinaidd, 
a chyfundrefnau cyfreitliiol yr hoU fyd Crist- 
ionogol." 

Y^n awr, yn ngwyneb yr holl ffeithiau a 



CEISTIONOGAETH. 197 

nodwyd, a'r tystiolaethau a ddyfynwyd, gwel- 
ir yn amlws^ fod Dylan wad Cymdeithasol Crist- 
ionogaeth yn dda iawn, a helaeth iawn. Os 
yw Col. Ingersoll yn gallu mawrhau dywed* 
iadau pagam'aid, fel y rhai canlynol : " Oni 
chofiwch fod eich gweision wrth natur yn 
frodyr i chwi, plant duw ? Wrth ddy- 
weyd eich bod wedi eu prynu, yr ydych yn 
edrych i lawr ar y ddaear, ac i'r pwll, ar 
ddeddf greulon dyn sydd wedi marw er's am- 
ser maith ; ond nid ydych yn gweled cyfreith- 
iau y duwiau." — Epictetus. 

Yr oedd Seneca yn cymell sylw at dyner- 
wch troseddwyr ieuainc ac anwybodus, ac yn 
dadleu dros ddefnyddio moddion cymedrol er 
eu diwygio, yn hytrach na'u cosbi fel y cosb- 
id eraill. Dadleuai Zeno dros ryddid per- 
sonol i bob dyn ; a Brahma a gefnogai y syn- 
iad o uu gwrthddrych addoliad i'r holl hil 
ddynol, a gosodai ei hunan allan yn dduw i 
bawb. Mae Mr. Ingersoll yn gwneyd llawer 
iawn o sylw a pharch o'r syniadau yna, gan 
fawrhau a dyr3hafu eu hawduron. Yn awr, 
OS ydyw y personau a'r syniadau yna yn 
haeddu clod, onid yw yn deg i (rrist lesu a 
Christionogaeth gael clod am ddweyd a dysgu 
yr holl bethau yna, a llawer mwy, er lies a 
dyrchafiad dynoliaeth ? 



198 DYLANWAD OYMDEITHASOL 

Nid yw fod eraill wedi dysgu rhai o eg- 
wyddorion Cristionogaeth cyn i Crist ddyfod 
Tr byd yn profi mai cynyrcli y natur ddynol 
ydynt. Mae pob peth da, a phob rhodd 
berffaith yn dyfod oddiwrth Dad y goleuni. 
Nid drwy ddadguddiad allanol yn unig y mae 
Duw yn dysgu dynion, eithr hefyd drwy 
natur a chydwybod. Y mae pethau da y pag- 
aniaid yn bethau deilliedig o ewyllys yr An- 
feidrol. Mae Crist yn dysgu rhyddid, a daeth 
i ryddhau caetbion tymorol ac ysbrydol. Mae 
Cristionogaeth yn gweithio yn Uwyddianus 
dros ryddid, fel ag yr ydym eisoes wedi dang- 
os. Mae Crist yn ewyllysio diwygio trosedd- 
wyr yn hytrach na'u cosbi; ac y mae wedi 
marw dros bawb, " fel na choller pwy bynag a 
gredo ynddo ef, ond caffael o bono fywyd tra- 
gywyddol;" mae wedi gorchymyn myned i'r 
holl fyd, a dysgu yr hoU genedloedd. 

Nid oes un egwyddor dda, un rbinwedd ym- 
arferol, nac un syniad dyrchafol wedi dod o 
enau dyn erioed nad yw yn cael ei chynwys 
yn lleferydd yr Hwn na lefarodd neb erioed 
fel efe. Felly, paham y dirmygir Cristionog- 
aeth, a hithau yn cefnogi mor \Yresog a budd- 
ugoliaethus y syniadau a brisir mor fawr hyd 
yn nod gan Mr. Ingersoll, ei gelyn ? Mae 



CKISTIONOGAETH. 199 

Cristionogaetli yn dysgu dynion i barchu hen- 
aint, ac i ddarparu nawdd-dai i'r tlawd, yr 
amddifad, y methedig, a'r claf. 

Ni ddarfu i im o'r miloedd cyfoethogion yn 
Khufain erioed sefydiu cartref i'r hen, a'r 
tlawd, neu feddygdy i'r claf, er fod heidiau 
o'r creaduriaid angenus liyn mewn angen lle- 
oedd o'r fatli yno. Ystyriai hyd yn nod yr 
luddewon yn amser Crist, dlodi yn arwydd o 
gosb am bechod personol. Ond y mae Crist- 
ionogaeth yn mbob gwlad o'i heiddo yn codi 
elusendai, meddyg-dai, a pbob math o nawdd- 
dai i gyfarfod kg angen yr hen a'r methedig, 
y tlawd a'r anafus, y mud a'r byddar, heb 
anghofio y gwallgof-ddyn. 

Gofynwyd i Col. Ingersoll nodi allan un 
sefydliad addysg neu eluseugar o unrhyw 
fath ag oedd wedi cael ei sefydiu, neu yn 
cael ei gynal gan anffyddwyr America. 
Ond methodd ag enwi cymaint ag un ! Er 
hyny, y mae canoedd o sefydliadau o'r fath 
wedi cael eu sefydiu yn ein gwlad yn y can' 
mlynedd diweddaf, ond oil gan gefnogwyr 
Cristionogaeth. " Wrth eu ffrwythau yr ad- 
nabyddwch hwynt." Pe buasai cymdeithas 
yn gorfod ymddibynu ar ddylanwad anffydd- 
iaeth a rhyddfeddyliaeth, beth fuasai ei chyf- 



200 DYLAN WAD CYMDEITHASOL 

Iwr ? Beth ddelasai o'r hen a'r methedig, y claf 
a'r anafus ? Buasent yn awr fel ag jv oedd- 
ent yn yr amser gynt yn cael eu taflu naill 
ochr i farw, neu eu gadael fel y dyn hwnw 
wrth lyn Bethesda, yr hwn a fu yno am flyn- 
yddoedd lawer heb neb yn tosturio wrtho i'w 
fwrw i'r llyn i gael gwellhad ! 

Yn awr, os yw deddf Y trechaf treisied, 
Survival of the fittest, yn wirionedd, fel yr 
ymddengys ei bod i raddau pell, mae y ffeith- 
iau blaenorol yn awgrymu llawer iawn am 
gryfder a chyfaddasrwydd Cristionogaeth i'r 
teulu dynol. Os mai y lleiaf ei nerth a'r un an- 
nghyf addasaf i fod, sydd yn cael ei orcbf ygu gan 
y mwyaf ei rym a'r cyf addasaf i fyw, sicr yw 
fod Dylanwad Cymdeithasol Cristionogaeth 
yn fawr a chyfaddas iawn i'n cyflwr ar y 
ddaear. Hefyd os yw deddf '' Fob peth a 
gynyrcha ei ryw," ac a ddwg bob peth i'w 
ffurf ei hun, yn gywir, fel y mae yr haul yn 
boeth ac yn peri i'r hyn y daw ei ddylanwad 
i gysylltiad ag ef i gyfranogi o'r un elfen ac 
ansawdd boeth ; hefyd oerfel rhewllyd yn 
effeithio i ddwyn pob peth y dylanwada arno 
i'w ansawdd oer a rhewllyd ei hun ; os yw y 
ddeddf hon yn gweithredu mewn cymdeithas, 
rhaid fod Dylanwad Cymdeithasol Cristionog- 



C RISTIONOG AETH. 201 

aeth yn enill y byd i'w ffurf a'i ansawdd ei 
huD, () herwydd '^y mae pren da yD dwyn 
ffrwythaii da." Felly y mae ^' Pren y bywyd " 
yn dwyn y ffrwyth o fywyd i'r byd. 

Os nad yw Cristionogaetli yn ddrwg, nis 
gall ei dylanwad fod yn ddrwg ; os yw^ hi yn 
dda, mae ei dylanwad yn dda. Mae hanes 
cenedloedd a gwledydd yn profi fod egwydd- 
orion Cristionogaetli yn " liad da," yr hwn a 
daflwyd i'r ddaear gymdeithasol yn mhregeth- 
iad o'r efengyl i'r lioll genedloedd. Ac efe 
sydd yn aclios o'r cynyrch gwybodaethol a 
ddilyna ei blaniad yn mhob gwlad. Ym- 
ddengys i mi fod dysgu yr hoU genedloedd i 
gadw pob peth a orchymynodd lesu, yn osod- 
iad hadau yn y meddwl dynol ag ydynt yn 
tyfu yn gynhauaf toreithiog o foesoldeb ar- 
uchel, rhinweddau urddasol, tueddion rhydd- 
frydig, gwybodaeth eang, ac addoliad gwirion- 
eddol i'r unig wir a'r bywiol Dduw. 



14 



202 DYLANWAD CYMDEITHASOL 



PENNOD VIII. 

Y modd y mae Badhlygu Dylanwad Cym- 
deithasol Cristionogaeth. 

Y mae darpariadau yn y grefydd Ddwyfol 
hon er ei llwyddiant. Nodwn ychydig o beth- 
au buddiol. 

Dysgu yr Egwyddorion. 

Rhaid gwneyd egwyddorion pur Cristionog- 
aeth yn adnabyddus a dealledig i'r byd. Mae 
hyn yn ddyledswydd arbenigol ar bob Crist- 
ion ; ac y mae miloedd yn ei deimlo yn ddy- 
ledswydd ac yn anrhydedd i gael gweithredu 
i'r anican bendigedig Lwn, gyda a thrwy y 
cymdeithasau cenadol. " Ewch i'r holl fyd a 
phregethwch yr efengyl i bob creadur." Marc 
16 : 15. " Ewch, gan hyny, a dysgwch yr holl 
genedloedd." Math. 28: 19. " Ffydd sydd 
drwy gly wed, a chly wed trwy Air Duw." 
Rhnf. 10: 17. Felly dymuniad a gorchymyn 
Cristionogaeth yw rhoi gwybodaeth o honi fel 
y mae i bawb o bobl y byd. 

Byw Cristionogaeth. 

Ond y mae ffordd fwy effei thiol, a chadarn- 
ach tystiolaeth na dysgu yr egwyddorion i er- 



CRISTIONOGAETH. 203 

aill, i gael I'han bwysig yn nadblygiad Dylan- 
wad Cristionogaeth. Y mae gweithredoedd 
yn IJefaru yn uwch na geiriau. At hyn y cyf- 
eiria yr Athraw pan yn dyweyd wrth ei ddysg- 
yVjlion, "Chwi y w halen y ddaear ; eithr o diflas- 
odd yr halen, 4pha beth yr helltir ef ? ni thai 
efe mwy ddim ond i'w fwrw allan, a'i sathru 
gan ddynion." " Chwi yw goleuni y byd. 
Dinas a osodir ar fryn, ni ellir ei chuddio. 
Ac ni oleuant ganwyll i'w dodi dan lestr, ond 
mewn canwyllbren,a hi a oleua i bawb sydd yn 
y ty. Llewyrched felly eich goleuni ger bron 
dynion, fel y gwelont eich gweithredoedd da 
chwi, ac y gogoneddont eich Tad yr hwn sydd 
yn y nefoedd." Math. 5 : 13—17. Eto, " Er 
nad ydych yn credii i mi, credwch y gweith- 
redoedd." loan 10 : 38. 

Ni ellir gosod gormod o bwys ar allu byw- 
yd y credadyn yn ei ddylanwad ar y byd. Y 
mae ymarweddiad y Cristion yn mhob oes o'i 
eiddo wedi cael ei gyfrif y dystiolaeth allu- 
ocaf i wirioDedd yr efengyl, a gall yn awr fod 
yn effeithiol lie y metha pob moddion arall. 

Dywed Neander : "Eglurwyd y gallu dwyf- 
ol hwn o eiddo yr efengyl i'r paganiaid yn 
mywyd ac yiuarweddiad y Cristionogion, y 
rhai a ddangosent rinweddau yr hwn a'u 



204 DILANWAD CYMDEITHASOL « 

galwodd o dywyllwch i'w ryfeddol oleuni ef, 
y rhai a rodient fel plant Duw yn mhlitli cen- 
edlaeth drofaus, yn mysg y rkai y llewyrchent 
fel goleuadau yn y byd. Yr oedd cyhoeddiad 
fel hyn o'r etengyl, drwy fywyd, yn gweithio 
yn fwy effei thiol na chyhoeddiad drwy breg- 
ethiad y gair." 

Dywedai Tertullian wrth y paganiaid : '^ Y 
mae llawer yn eichplith yn cymell eraill i ddy- 
oddef poen a marwolaeth, sef dynion fel 
Cicero, Seneca, a Diogenes ; er hyny, nid yw 
eu geiriau yn cael cynifer o ddysgyblion ag y 
ca y Cristionogion, y rhai a ddysgant drwy 
weithredoedd." 

Cawn Justin Martyr yn dyweyd : 'Tan oedd- 
wn yn efrydii athrawiaeth Plato, ac y clywais 
y Cristionogion yn cael eu henllibio, ond yn 
dyoddef pob peth ag sydd a dychryn ynddo, 
ac hyd yn nod angeu ei hun, yna bernais ei 
fod yn anmhosibl iddynt fyw mewn drygioni 
ac anlladrwydd." 

Y mae yr enwog Dr. Christlieb yn awdwr 
i'r syniadau hyn : "Tra y byddom ni yn 
ddiffygiol mewn bywyd moesol, Cristionogol^ 
ac ysbrydol, ni bydd amheuwyr a gwawdwyr 
yn brin, i wadu a diraddio ein ffydd. Yn er- 
byn y fath wrthwynebwyr, yr ymresymiad 



ORISTIONOGAETH. 205 

cadarnaf, a mwyaf tebyg o gario argraff argy- 
hoeddiadol yw, bywyd moesol ac ymarferol y 
Cristionogion yn profi ynom a thrwom rym ei 
adgyfodiad ef." — Modern Doubt. 

Cawn haues am genadon yr efengyl yn teith- 
io drwy rauau o China, lie yr oedd newyn du ; 
aent a bvvyd i'r dyoddefwyr. Pan welodd y 
Chineaid yr hunan-aberthiad yma, daethant i 
goleddu meddyliau ffafriol iawn am y cenad- 
on, wrth eu cydraaru a'u hathrawon hwy. Bu 
hyn yn foddion i arwain y bobl yn eu rhan- 
bartli hwy i gysegru eu teml i Dduw y Crist- 
ionogion ; ac ar ol dinystrio eu delwau, rhodd- 
asant weithred {deed^ i'r cenadon yn tros- 
glwyddo y deml yn gyfreithiol yn addoldy 
Cristionogol am byth. — Am. Add. to Qham. 
Mm., Vol. III., 710. 

Dylanwad Argyhoeddiad Llwyr — Cydwybod 
yn GweitJiio. 

Os ydys am i Grristionogaeth gario dylan- 
wad ar gymdeithas, dylid traethu ac arferyd 
ei dysgeidiaeth yn gydwybodol — traethu a by w 
am ein bod yn llwyr argyhoeddedig o wirion- 
edd y mater : " Credais, am hyny y lleferais." 

Cawn fod athronwyr yn amser Crist yn 
llawn amheuaeth o'r gyfundrefn a ddysgent,. 



206 DYLANWAD CVMDEITHASOL 

ac ni allent gaddio eu hamheuaeth. Yr oedd 
y dewiniaid yn methu dal wrth ymholi 4'r ar- 
wyddion, a'u hegluro, heb chwerthin yn ngwyn- 
ebau eu gilydd, a thrwy byny nid oedd ond 
gobaith gwan yn aros i grefydd gyffredin 
Rhufain fyw yn hir. Mae eisiau i Gristion- 
ogion ddangos eu bargyhoeddiad yn eu sel a'u 
brwdfrydedd. Dylid dyfod a dit'rifoldeb a 
brwdfrydedd yr actor i'r pwlpud ; cyfleu pob 
syniad f el pe y gwirionedd pwysicaf, a'r weitb- 
red olaf o'n beiddo yn myned i dragywyddol- 
deb. 

Ymlynu wrth y GioirioneM, 

Gwirionedd yw Cristionogaetb ; ac i'r dyben 
o ddwyn y gwirionedd yma i gael ei deimlo 
yn allu trawsffurfiol, rbaid cbwilio yn ddyfal 
am dano, gan ymwrtbod k pbob petb dynol 
a gysylltir ag ef . Glynu wrtb y gwirionedd er 
gorfod newid barn a'r dull o osod y gwirion- 
edd allan ; cyraeryd pob gwirionedd yn y gol- 
eu egluraf. Rbaid colli llawer o ben syniad- 
au a dderbyniwydoddiwrtb y tadau i'r dyben 
o fod yn fwy cyson a dysgeidiaetb bur y Tes- 
tament Newydd. Mae ben cbwedl yn rbedeg 
yn debyg i byn : " Torodd t^n allan mewn 
gwinllan. Goiidiai y bobl yn fawr. Ond wedi 



CRISTIONOGAETH. 207 

i'r gwinwydd gael en llosgi, gwelwyd fod y 
tan wedi bod yn foddion i ddangos gwythien- 
au cyfoethog o arian yn y creigiau lie y tyfai 
y gwinwydd. Mae beirniadaeth deg yn llosgi 
yraaith draddodiodau a hen gredoau crefydd- 
ol, ond wrth hyny yn dadblygu gwythien- 
au euraidd y nef — gwirioneddau gwerthfawr 
Cristionogaetli, oeddent yn gorwedd yn gudd- 
iedig pan ffurfiwyd y credoau hyn. 

Boed Duw yn rhwydd i Gristionogaetli bur, 
a choroner ei hymdrech a llwyddiant cyffred- 
inol yn ein byd, ac yna bydd cymdeithas yn 
baradwys, a'i deiliaid oil yn ddedwydd. 



DIWEDD. 



Deacidified using the Bookkeeper process. 
Neutralizing agent: Magnesium Oxide 
Treatment Date: April 2005 

PreservationTechnologies 

A WORLD LEADER IN PAPER PRESERVATION 

1 1 1 Thomson Park Drive 
Cranberry Township. PA 16066 
(724)779-2111 



m 



'!* 



LIBRARY OF CONGRESS 




014 088 596 4 


















